تصویربرداری با تحریک مولکول‌های آب

یکی از این روش‌ها تصویربرداری تنسور انتشاری یا DTI است که در چند سال اخیر پزشکان از آن استفاده می‌کنند. از آنجا که این روش هنوز در ایران رواج نیافته است و مردم آشنایی چندانی با آن ندارند بد نیست نگاه کوتاهی به این روش تصویربرداری داشته باشیم. دکتر همایون هادی‌زاده‌خرازی، رادیولوژیست، دکتر مهرداد پازوکی، جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات و دکتر رضا وثوقی، استادیار دانشگاه علوم پزشکی نورولوژی از کانادا این روش را توضیح می‌دهند.

یلدا راه‌نجات

دی‌تی‌آی؛ مفید در عملیات کلینیکی تصویربرداری مغز

دکتر مهرداد پازوکی

جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات

روش‌های مربوط به تصویربرداری مغز از گذشته تاکنون پیشرفت‌های زیادی داشته است. انتخاب یک روش صحیح تصویربرداری برای تشخیص نوع اختلال در کارکرد مغز و قلب برای پزشکان اهمیت زیادی دارد.

یکی از روش‌های تشخیص سکته مغزی، سی‌تی‌اسکن است اما بهترین روش کمک‌کننده‌ نیست چون زمانی حدود 12 تا 24 ساعت طول می‌کشد تا سکته دیده شود. سی‌تی‌اسکن برای آشکارسازی خونریزی درون جمجمه کافی است اما درباره حمله‌های بدون خونریزی ممکن است برای 12 تا 24 ساعت اول منفی باشد؛ بنابراین ام‌آرآی به دلیل داشتن خاصیت ذاتی تشخیص مولکول هیدروژن می‌تواند ظرف زمان کوتاهی پس از سکته محل اختلال را مشخص کند. این شیوه تصویربرداری هم کاربردهای متفاوتی دارد.

شایع‌ترین کاربرد DWI در تشخیص زودرس سکته‌های مغزی است. در این روش به فاصله چند دقیقه پزشک قادر به تشخیص نوع و زمان سکته است. علاوه بر این نقاط کوچک‌تر را هم نشان می‌دهد؛ کاری که سی‌تی‌اسکن و ام‌آر‌آی سنتی قادر به انجام آن نیست. برای تمایز آبسه از تومور و تشخیص تومور لنفوم این شیوه تصویربرداری بسیار موثر است.

روش تصویربرداری دی‌تی‌آی که بتازگی معرفی شده، ممکن است در عملیات کلینیکی تصویربرداری مغز برای گروهی از بیماران مفید باشد. به نظر می‌رسد دی‌تی‌آی با به تصویر کشیدن جزئیات بیشتری از ماده سفید و ساختارهای طبیعی مغز بیماری‌های معین ماده سفید مانند ام‌اس، انواعی از افسردگی، اسکیزوفرنی، آلزایمر و سکته‌های متعدد را امکان‌پذیر می‌کند؛ برای مثال الیاف نسج سفید مغز از یک طرف به طرف دیگر می‌روند و در حالت طبیعی از دو طرف به یک شکل مشهودند. تومورها و غده‌ها باعث خرابی بافت‌های ماده سفید و آشفتگی‌های مسیر فیبر به دلیل اختلال‌های
به وجود آمده توسط تومور می‌شود که در این روش تصویربرداری بخوبی قابل مشاهده است، به شرط آن‌که تصویر کیفیت لازم را داشته باشد و آنچه در عکس مشاهده می‌شود با آنچه ضمن عمل دیده می‌شود، متفاوت نباشد.

با این‌که دی‌تی‌آی آناتومی مغز را بهتر نشان می‌دهد، روش اسپکت مغزی که نوعی سی‌تی‌اسکن است و ام‌آراسپکتروسکوپی در تشخیص افتراقی تومور، ادم ونکرز و محل دقیق ضایعه تکنیکی رایج‌تر و عملی‌تر است.

شیوه دیگر FMRI است. تصویربرداری فانکشنال که یک تصویربرداری سریع ام‌آرآی است که تصاویری از مغز هنگام فعالیت یا تحریک یا حین استراحت به دست می‌دهد. از این روش بیشتر برای کارهای تحقیقاتی استفاده می‌شود تا عمل‌های جراحی. این روش نشان‌دهنده عملکرد بخش خاصی از مغز در زمان فرضی است. همان‌طور که ملاحظه شد، تکنیک‌های تصویربرداری زیاد است اما مهم این است کدام شیوه در عمل‌های جراحی کمک‌کننده‌تر است. بحث دیگر در استفاده از این شیوه‌ها هزینه‌ای است که بر دوش بیمار است.

پس باید شیوه‌ای انتخاب کرد که هم کمک‌کننده‌تر باشد و هم هزینه‌اش برای بیمار زیاد نباشد تا بتوان روزانه از آن استفاده کرد و هم در شهرهای مختلف در دسترس باشد. از طرفی از نظر کاربرد نیز ساده باشد. به نظر می‌رسد شیوه تصویربرداری دی‌تی‌آی به زمان نیاز دارد تا ارزش کاربردی آن از نظر دقت و هزینه با شرایط بیماران ما سازگار شود.

تحریک مولکول‌های آب با تابش امواج رادیویی

دکتر همایون هادی‌زاده‌خرازی

متخصص رادیولوژی

دی‌تی‌آی که گاهی دی‌تی‌ ام‌آر‌آی نیز نامیده می‌شود روش تصویربرداری است که شامل تحریک مولکول‌های آب با تابش موج رادیویی در میدان مغناطیسی است که در برگشت این موج رادیویی به تصویر تبدیل می‌شود. به بیانی ساده‌تر، این روش تشخیصی ـ ابتکاری یک دگرگونی در ام‌آرآی برای گرفتن تصاویر ارگان‌های داخلی در مغز به وسیله تصاویر مغناطیسی است. دی‌تی‌آی جهت حرکت مولکول‌های آب در مغز را جدا کرده و به پزشکان اجازه می‌دهد مناطقی را که در مغز عملکرد درستی ندارند، مجزا کنند. از آنجا ‌که دی‌تی‌آی اطلاعات بیشتری درباره جهت رشته‌های عصبی و دندریت (الیاف‌گیرنده‌ سلول‌های عصبی) نشان می‌دهد، پزشکان می‌توانند با استفاده از این داده‌ها برای توضیح تومورهای مغزی، راهبردهای جراحی ـ برای این‌که کمترین آسیب را به مغز برسانند ـ پیش‌آگهی بعد از عمل جراحی، ضایعه‌های عفونی ـ التهابی، بیماری‌های تحلیل‌برنده و ناشی از ضربه و مباحث پزشکی دیگر استفاده کنند.

این روش می‌تواند در تشخیص موارد دیگر بویژه هنگامی که بیمار به سکته مغزی یا ام‌اس مشکوک است، کمک‌کننده باشد. این نوع تصویربرداری می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره شرایط مغز نسبت به ام‌آر‌آی معمولی فراهم و اختلال‌ها را برجسته ‌کند؛ زیرا این روش با توانایی دنبال کردن مولکول‌های آب، وضوح دید آن منطقه را برای پزشکان بیشتر می‌کند. برای مثال در یک بیمار سکته مغزی ممکن است به ماده خاکستری مغز چنان آسیبی نرسیده باشد که در یک ام‌آر‌آی دیده شود اما تغییر در ماده سفید مغز را می‌توان در دی‌تی‌آی مشاهده کرد.

آگاهی از الگوهای دی‌تی‌آی که شامل یک تومور مغزی و رشته‌های عصبی نزدیک آن است برای جراحان مغز و اعصاب در برنامه‌ریزی برداشتن تومور تا پیش‌آگهی بیماری و راه ورود به مغز ـ که کمترین آسیب به مغز را برساند ـ بسیار مفید و حیاتی است؛ البته به شرط آن‌که تصویر از نظر کیفی قابل قبول باشد. از آنجا که تصاویر رایانه‌ای است، امکان دارد از نظر ظاهر بسیار خوب و جذاب باشد اما باز ممکن است پزشک را دچار اشتباه کند. بنابراین بناچار باید ضریب کنترل کیفی FA در نظر گرفته شود که فعلا در این مقال نمی‌گنجد.

نحوه آماده‌سازی بیمار

هنگامی که درخواست دی‌تی‌آی از سوی پزشک متخصص داده شود، بیمار باید به مرکزی مراجعه کند که دستگاه ام‌آر‌آی و نرم‌افزار ایجاد تصاویر را داشته باشد؛ البته تعداد معدودی در ایران قادر به انجام این روش تصویربرداری با کیفیت قابل قبول هستند. ابتدا از بیمار خواسته می‌شود اشیای فلزی همراه خود را به متصدی یا همراهانش تحویل دهد. به دلیل کاهش خطر فراموش کردن وسایلی مانند پرچ فلزی و دکمه یا هر چیز فلزی دیگر، از بیمار خواسته می‌شود لباس بیمارستان بپوشد. سپس بیمار روی تخت ام‌آر‌آی دراز می‌کشد. تکان نخوردن برای اطمینان از وضوح کامل تصاویر هنگام عملیات ضروری است.

مزایا

دی‌تی‌آی یک روش غیرتهاجمی است و در طول آزمایش‌ها دستگاه با بدن تماس ندارد.

دی‌تی‌آی از فناوری ام‌آر‌آی استفاده کرده و نیازی به تجهیزات جدید ندارد. دی‌تی‌آی بدون استفاده از مواد حاجب یا مواد شیمیایی انجام می‌شود. بیمار برای تکمیل عملیات نیاز به عملکرد خاصی ندارد.

تعیین مسیر جراحی تومور مغزی

دکتر رضا وثوقی

استادیار دانشگاه علوم پزشکی نورولوژی از کانادا

دی‌تی‌آی تصویری از مدارهای طبیعی مغزی را نشان می‌دهد. به نظر می‌رسد این شیوه تصویربرداری هنوز در مراحل اولیه و تحقیقاتی است تا تشخیصی. اما می‌توان گفت روشی بسیار کاربردی در برنامه‌ریزی برای تعیین مسیر جراحی برای برداشتن تومور مغزی است. این شیوه به تشخیص گره‌های فیبری انحراف یافته عصبی اطراف تومور کمک می‌کند و می‌توان مشخص کرد عمل با عارضه یا بی‌عارضه انجام می‌شود. در یک بیمار مبتلا به ام‌اس این روش برای تعیین پیش‌آگهی روشی مفید است اما هنوز مرسوم نیست. این روش تصویربرداری در تمام مراکز، حتی در کشورهایی مانند کانادا در دسترس نیست چون زمان زیادی می‌برد و پزشکان به صورت روزمره نمی‌توانند از آن استفاده کنند. بنابراین روش انتخابی پزشکان در تشخیص، روشی است که براحتی در دسترس باشد و زمان تصویربرداری و رسیدن به نتیجه طولانی نباشد.