درس خواندن زیر‌سایه استتار

دست‌کم 15 سال است کسی پاسخی دقیق به این پرسش نداده است، برای همین طرح محرم‌سازی مدارس همچنان میان نظرات متناقض موافقان و مخالفان، بدون تکلیف مانده است. ‌محرم‌سازی از نگاه مخالفان چیزی جز استتار نیست و استتار هم عملی است که هدفش پنهان‌کردن هر چه بیشتر دانش‌آموزان دختر در فضای مدرسه است؛ جایی شبیه زندان یا پادگان‌ با دیوارهای بلند و نفوذناپذیر که نگرانی‌ها از دلگیر‌شدن فضای مدارس دخترانه را افزایش می‌دهد. موافقان‌ ولی به طرح محرم‌سازی این‌گونه نگاه نمی‌کنند، آنها نه محدود‌کننده بودن این طرح برای دانش‌آموزان دختر را می‌پذیرند و نه دلگیری‌های ناشی از استتار را تائید می‌کنند. محرم‌سازی از نگاه آنها تلاشی است برای ایجاد نشاط در مدرسه، آن هم به‌واسطه ایجاد فضایی آزاد برای دختران تا بویژه در حیاط، راحت‌تر و کم‌پوشش‌تر ظاهر شوند.

با وجود این، اما درحدود 15 سالی که طرح محرم‌سازی در آموزش و پرورش مورد توجه قرار گرفت به گفته مهری سویزی، مدیرکل دفتر امور زنان این وزارتخانه، این طرح فقط در10 درصد از مدارس دخترانه اجرا شد که دلیل آن نیز کمبود اعتبار بوده است. با این حال به نظر می‌رسد آموزش و پرورش در دوره جدید مدیریتش قرار است بار دیگر این طرح را جزو اولویت‌هایش قرار دهد که این موضوع را می‌توان بروشنی از گفته‌های اخیر وزیر برداشت کرد. علی‌اصغر فانی، هفته قبل در حاشیه جلسه هیات دولت، البته ابتدا بابت گفته‌های منسوب به او که علاقه‌اش به مسقف‌بودن حیاط مدارس دخترانه را نشان می‌داد، مورد سوال قرار گرفت که این گفته‌ها را غیرواقعی دانست و سپس درباره اصل ماجرا سخن گفت که تلاش او برای ادامه محرم‌سازی در مدارس را نشان داد.

به این ترتیب شکی نیست‌ در چهار سال آینده، محرم‌سازی مدارس بار دیگر مورد توجه قرار می‌گیرد که اگر اینچنین باشد، مجریان طرح باید نظرات مخالفان را نیز بشنوند و به استدلال‌های این گروه نیز توجه کنند، ضمن این که تغییر در معماری مدارس که مدت‌هاست به آن اشاره می‌شود نیز می‌تواند جایگزین مناسبی برای محرم‌سازی به شیوه فعلی باشد.

اندرونی و بیرونی

فرهنگ ایرانی، وجود اندرونی و بیرونی در خانه‌ها را می‌پسندد، یعنی دوست دارد مثلا به جای آشپزخانه‌های باز امروزی که پیدا و پنهان برای اهالی خانه باقی نمی‌گذارد، باز هم حریمی امن در ‌خانه‌ها به وجود بیاید. این تمایل فرهنگی در میان مسئولان کشور نیز وجود دارد، از نمایندگان مجلس گرفته تا معاون عمرانی وزیر آموزش و پرورش که این تمایل را در بحث ساخت و ساز مدارس جدید نیز وارد می‌کنند.

محمد‌حسن ابوترابی‌فرد، نایب‌رئیس اول مجلس شورای اسلامی در گفت‌و‌گو با مهر از این گلایه دارد که ‌اکنون اگر کسی وارد خانه ما ایرانیان شود حجابی میان او و خانواده ما وجود ندارد، در حالی که ‌اندرونی و بیرونی جزو ذات معماری ایرانی است. او با بیان این مقدمه، تمایلش به ایجاد اندرونی و بیرونی در مدارس را نشان می‌دهد؛ یعنی سبکی که به اعتقاد او می‌تواند دانش‌آموزان را بهتر از مدارس امروزی در خود محفوظ نگه‌دارد.

این اندرونی و بیرونی البته در ادبیات مرسوم آموزش و پرورش همان حیاط‌های مرکزی است که معاون عمرانی وزیر می‌گوید‌ بهتر است جایگزین طرح‌های متداول محرم‌سازی باشد. مرتضی رئیسی می‌گوید با طراحی دقیق و معماری صحیح می‌توان مدارس دخترانه را به شکلی طراحی کرد که دختران دانش‌آموز همانند دانش‌آموزان پسر در مدارس آزادی عمل داشته باشند، یعنی به جای این که ارتفاع دیوارها افزایش یابد، تغییراتی در معماری داده شود که نیازهای جسمی، روانی و آموزشی دختران تامین شود.

در واقع، منظور رئیسی از این سبک معماری، مدارسی است که در آن حیاط در مرکز قرار می‌گیرد و همه کلاس‌ها و اتاق‌های مدرسه آن را احاطه می‌کند. در این نوع معماری از آنجا که حیاط در مرکز ساختمان قرار دارد، از بیرون‌مدرسه به داخل دید وجود ندارد و فقط هم مدرسه‌ای‌ها می‌توانند یکدیگر را تماشا کنند و این همان مدارسی است که مسئولان آموزش و پرورش آن را مقدمه ایجاد نشاط و تحرک در میان دانش‌آموزان دختر قلمداد می‌کنند.

محرم‌سازی نشاط می‌آورد؟

در همه آن 15 سالی که طرح محرم‌سازی در مدارس دخترانه با وجود شائبه‌هایی که نسبت به نیت مجریان آن به وجود آمد، این طرح دنبال یک هدف بود ؛ ایجاد نشاط و تحرک در بین دختران دانش‌آموز. تصور بر این بود که اگر طرح محرم‌سازی در مدارس اجرا شود، چون دختران می‌توانند بدون مقنعه یا مانتو در حیاط مدرسه ظاهر شوند، تمایلشان به تحرک بیشتر می‌شود و چون فعال‌تر از قبل می‌شوند، روحیه شان نیز بالا می‌رود و شادی و نشاط در مدارس حاکم می‌شود.

البته این حرف‌ها فقط روی کاغذ است، چون گزارشی که مهری سویزی، مدیر کل دفترامور زنان وزارت آموزش و پرورش ارائه می‌دهد، بیانگر این است که نه تنها محرم‌سازی به طور کامل اجرا نشده، بلکه هنوز بیش از 90 درصد مدارس دخترانه نیازمند شاداب‌سازی است. طبق گفته‌های سویزی، هزینه محرم‌سازی هر مدرسه دخترانه دست‌کم 15 تا 20 میلیون تومان است که اگر در 43 هزار مدرسه دخترانه در کل کشور ضرب شود، نیاز این طرح به ده‌ها میلیارد تومان اعتبار را بخوبی نشان می‌دهد.

با این حال، با توجه به این که اجرای طرح محرم‌سازی پس از توقفی چند ساله بار دیگر در دستور کار آموزش و پرورش قرار گرفته، پرسش این است که محرم‌سازی لزوما باعث ایجاد نشاط و تحرک در مدارس دخترانه می‌شود یا صرف هزینه برای محرم‌سازی‌های کنونی فقط به هزینه‌کردن برای استتار دانش‌آموزان منتهی می‌شود؟

نگاه‌ها به این موضوع متفاوت است و استدلال‌ها گوناگون. یکی از مدیران دبیرستان‌های دخترانه که محرم‌سازی در آن اجرا شده در گفت و گو با جام‌جم، تنها دستاورد این طرح برای مدرسه را حذف نگاه‌هایی دانست که گاهی به مدرسه دوخته می‌شد. مدرسه آنها در کنار پلی هوایی واقع شده که تا پیش از کشیده شدن دیوارهای محرم‌ساز، محل تفریح برای عده‌ای شده بود که حالا این دیوارها بساط آنها را جمع کرده است.

مدیر مدرسه‌ای دیگر که دانش‌آموزان ابتدایی در آن درس می‌خوانند نیز نظری مشابه دارد و به دیوارهایی اشاره می‌کند که در دو طرف حیاط مدرسه کشیده شده و دید همسایه‌های دیوار به دیوار مدرسه را کور کرده است. او البته می‌گوید همسایه‌ها از این دیوار راضی نیستند و بارها به این طرح اعتراض کرده‌اند، اما با این حال دانش‌آموزان و اولیای مدرسه بدون نگرانی در محیط رفت و آمد می‌کنند.

با این حال این دو مدیر به طرح محرم‌سازی،نگاه مثبت صد درصدی ندارند و آن را تقریبا در شاداب‌شدن فضای مدرسه بی تاثیر می‌دانند. اشاره آنها به اظهاراتی است که محفوظ بودن فضای مدرسه بویژه حیاط را مقدمه‌ای برای تحرک بیشتر دانش‌آموزان معرفی می‌کنند در حالی که به باور آنها اگر دانش‌آموزان تحرک ندارند و از ناهنجاری‌های قامتی رنج می‌برند، بیشتر به این موضوع ربط دارد که زنگ‌های ورزش یا ورزش صبحگاهی در مدارس جدی گرفته نمی‌شود.

این اشاره، نگاه‌ درستی است ؛ چون اکنون در کشور دست‌کم 2000 معلم ورزش کم است و زنگ‌های ورزش مدارس یا به درس‌های دیگر اختصاص می‌یابد یا اگر دانش‌آموزان وارد حیاط شوند، امکانات ورزشی به‌اندازه‌ای نیست که همه بتوانند در آن حضوری فعال داشته باشند. در زمستان نیز که ورزش مدارس تقریبا به حالت نیمه تعطیل درمی‌آید، چون سرمای هوا رغبتی برای ورزش‌کردن باقی نمی‌گذارد، البته بجز‌ مدارسی که سالن‌های ورزشی مجزا دارند و تغییر فصول، تغییری در برنامه‌های ورزشی آنها به‌وجود نمی‌آورد.

اگر مجموعه این حرف‌ها در کناریکدیگر قرار بگیرد، می‌شود به این نتیجه رسید که طرح محرم‌سازی به‌معنای متداول آن که کشیدن دیوارهای بلند و نفوذناپذیر در اطراف مدارس است، طرحی است که نیاز به اصلاح و به‌روز‌شدن دارد، چون هیچ دیواری حتی بلندترین و مستحکم‌ترین آن نمی‌تواند به ایجاد تحرک و شاد بودن منجر شود.

شاداب‌سازی، هم فیزیکی است هم روانی

شاداب‌سازی مدارس فقط رنگ‌آمیزی کلاس‌های درس، چیدمان متفاوت میز و نیمکت‌ها، آویختن پرده‌های نو و خوشرنگ به پنجره‌ها یا بزک‌کردن ظاهری فضای مدرسه نیست، بلکه این روح مدارس است که نیاز به شاداب شدن دارد. البته شکی نیست تغییر فضا و زیبا و مجهز شدن آن در تغییر روحیه دانش‌آموزان موثر است، اما مهم‌تر این است که این تغییر در ذات سیستم آموزشی به وجود بیاید؛ سیستمی که قادر است آدم‌های شاد تولید کند، نه این که با نو‌کردن تجهیزات و فضا منتظر ایجاد شادی و نشاط بنشیند.

آدم شاد کسی است که احساس شادی می‌کند، شادی نیز نوعی احساس امنیت است که فرد را به این احساس می‌رساند که زندگی به طورکلی بخوبی می‌گذرد. کسی که بانشاط است و شاد زندگی می‌کند، خوشبین است، به خودش احترام می‌گذارد و احساس تسلط بر سرنوشت خویش دارد. چنین آدمی می‌تواند نشاط را به فضای اطرافش اشاعه دهد و شادی متقابل را از پیرامونش بگیرد.

این رابطه دو طرفه چیزی است که مدارس به آن نیاز دارد. برای دانش‌آموزی شاد باید مدرسه‌ای شاد داشت و برای مدرسه‌ای شاد باید نظام آموزشی شاد و پویا داشت. برای داشتن چنین سیستمی باید معلمانی شاد نیز داشت، کسانی که قادرند بذر تفکر، خلاقیت، دقت و تیزبینی را در وجود دانش‌آموزان بکارند و حس زندگی، شاد زیستن و لذت آموختن را به آنها منتقل کنند. اینها همگی اضلاع شاداب‌سازی مدارس است که اگر از یکی از آنها غفلت شود، طرح شاداب‌سازی در حد تغییر رنگ کلاس‌ها، نو‌شدن نیمکت‌ها و آویخته‌شدن تخته‌های هوشمند به دیوارها خلاصه می‌شود.

مریم خباز‌ /‌ گروه جامعه