فردوسی و ادبیات داستانی ایران

یکی از مآخذ فردوسی در خلق شاهنامه‌اش «شاهنامه منثور ابومنصوری» بوده و روایات شفاهی سینه به سینه از حکایات پهلوانان و گزارش جنگ‌ها و ستیزها. موضوع اصلی شاهنامه فردوسی که بزرگ‌ترین منظومه داستانی حماسی ایران است تاریخ و داستان‌های ایران‌باستان از آغاز پیشدادیان تا زمان شکست و کشته‌شدن یزدگرد ساسانی و از بین رفتن فرمانروایی ساسانیان در مقابل اعراب است. این دوران طولانی به سه دوره متناوب تقسیم می‌شود:

1 ـ دوران اساطیری از زمان کیومرث تا فریدون

2 ـ دوران پهلوانی از نهضت کاوه آهنگر تا قتل ناجوانمردانه جهان پهلوان رستم به دست نابرادری‌اش شغاد.

3 ـ دوره تاریخی از سال‌های پایانی عهد کیان که با افسانه‌ها و قصه‌های حماسی نیز آمیخته شده است.

می‌دانیم شاهنامه‌نویسی، یعنی توصیف زندگی و اعمال مهم شاهان و پهلوانان ایران‌زمین که از روزگاران دور و دراز تاکنون در کشور ما معمول بوده. به موجب آنچه در تورات آمده، در زمان هخامنشینان نیز ترجمه احوال شاهان و پهلوانان ثبت می‌شده. از قدیمی‌ترین شاهنامه‌هایی که به ما رسیده است کتاب «خوتای نامه» یا «خدای نامه» را که همان «شاهنامه» است، می‌توان ذکر کرد. خوتای نامه به زبان پهلوی در زمان ساسانیان تالیف یافته و دانشمند ایرانی، عبدالله بن مقفع که نام قبلی‌اش «روزبه» بوده، آن را به عربی ترجمه کرده است. شاید آن «نامه» که فردوسی از آن صحبت می‌کند و در دست موبدان پراکنده بوده همین «خدای‌نامه» باشد:

یکی نامه بود از گه باستان

فراوان بدو اندرون داستان

پراکنده در دست هر موبدی

از و بهره‌ای برده هر بخردی

یکی پهلوان بود دهقان‌نژاد

دلیر و بزرگ و خردمند و راد

پژوهنده روزگار نخست

گذشته سخن‌ها همه باز جست

ز هر کشوری موبدی سالخورد

بیاورد این نامه را گرد کرد

فردوسی در میان 60 هزار بیت یا کمتر (که به گمانم کمتر است) داستان‌های گوناگون فراوان دلکشی را روایت می‌کند از آن جمله: «زال و رودابه‌»، «بیژن و منیژه» و «گشتاسب و کتایون» که این هر سه داستان‌هایی عاشقانه و تغزلی و بسیار زیبا و جذابند. داستان‌های غم‌انگیز یا به قول اروپاییان «تراژیک» مانند «رستم و سهراب» (که اوج تراژدی و تلخی سرنوشت محتوم بشر است و فردوسی آن را داستانی «پرآب چشم» می‌خواند،‌«رستم و اسفندیار» و نیز داستان «سیاوش و سودابه» و تهمتن که سودابه، ‌دختر پادشاه هاماوران (= چمر) و همسر کیکاووس پادشاه خشک مغز کیانی بر آن جوان پاک و پیراسته وارد کرد و با انجام آیین «ور» که همان گذشتن از تل‌های شعله و آتش است و توران زمین نزد افراسیاب رفت و با دختر او فرنگیس ازدواج کرد، ولی به تحریک گرسیوز ـ‌ برادر افراسیاب ـ ‌کشته شد. کیخسرو، پسر سیاوش و فرنگیس است که این داستان نیز جزو داستان‌های غم‌انگیز شاهنامه فردوسی است.

سیدمحمود سجادی / جام‌جم