تاریخ طبیعی کشور در یک موزه

اما در کشورمان آن‌طور که باید به موزه‌ها رسیدگی نمی‌شود، به همین دلیل موزه‌ها امکانات لازم برای جلب بازدید‌کننده ندارند. برای نمونه در بدو ورود به موزه تنوع‌زیستی محیط‌زیست در پارک پردیسان با مجسمه‌هایی بزرگ از دو گونه جانوری رو‌به‌رو می‌شوید که در کنارشان جمله منقرض شده حک شده است. در این موزه به دلیل نبود شیر و ببر ایرانی مسئولان موزه مجسمه‌هایی از آنها ساخته‌اند، اما جالب اینجاست که در موزه‌های سایر کشورها مانند انگلیس نمونه تاکسیدرمی شده این دو گربه‌سان بزرگ وجود دارد؛ در حالی که مدیرکل موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیک محیط‌زیست ادعا می‌کند پوست شیر ایرانی به احتمال زیاد میان ایلیاتی‌های جنوب کشور وجود دارد، به همین دلیل او از افرادی که ممکن است این گنجینه ملی را به ارث برده باشند، درخواست می‌کند آن را برای کامل شدن موزه تاریخ طبیعی کشور به موزه اهدا کنند.

بعد از عبور از کنار مجسمه‌های شیر و پلنگ ایرانی که سال‌هاست منقرض شده‌اند، نوبت به جانوران در خطر انقراض مانند یوزپلنگ و فک خزری می‌رسد. در موزه تاریخ طبیعی محیط‌زیست، جانوران تاکسیدرمی شده را درون محفظه‌های شیشه‌ای بزرگی قرار داده‌اند. به این صورت که تعدادی از آنها در ویترین‌های دو طرف موزه قرار گرفته و تعدادی دیگر در محفظه‌های شیشه‌ای بزرگی که در مرکز موزه قرار دارند و تا انتهای سالن موزه کشیده شده جای داده شده‌اند.

مسئولان موزه انتهای سالن موزه را به آبزیان کشورمان اختصاص داده و با فضاسازی و استفاده از نور و رنگ آبی سعی کرده‌اند جانورانی را که در خلیج فارس فارس و دریاچه خزر زندگی می‌کنند، به تصویر بکشند. در ویترین‌های شیشه‌ای دیگر موزه هم می‌توان قسمتی از گونه‌های گیاهی کشورمان را به تماشا نشست که در کنار برخی از گونه‌های جانوری قرار گرفته‌اند. البته در کنار مجسمه‌ها و جانوران تاکسیدرمی شده نباید از تابلوهای نقاشی که از جانوران و گیاهان کشیده شده است، غافل شد. بیشتر این نقاشی‌ها در مرکز موزه و بالای ویترین‌ها نصب شده تا گونه‌های جانوری موجود در موزه بهتر به چشم بازدید‌کنندگان بیایند.

علاوه بر گونه‌های گیاهی و جانوری کشورمان، نمونه‌هایی از تنوع زیستی قاره‌های آسیا، آفریقا، آمریکا و اقیانوسیه نیز در موزه تنوع‌زیستی محیط زیست به نمایش گذاشته شده است؛ گونه‌هایی که در نوع خود منحصر‌به‌فرد بوده و هستند. یکی از کارشناسان موزه در این‌باره به «جام‌جم» می‌گوید: مارخور که در کوهپایه‌های هیمالیا زندگی می‌کند، بسیار نادر است. تا مدتی قبل گمان می‌شد این‌گونه منقرض شده باشد، اما با تلاش‌ها نسل این‌گونه احیا شد. جالب است بدانید تا حدود چهار سال پیش پروانه شکاری که برای این‌گونه صادر می‌شد، بیش از صد دلار بود و این ماجرا کار را برای موزه‌هایی که می‌خواستند نمونه‌ای از این حیوان را در اختیار داشته باشند، مشکل می‌کرد.

موزه‌ای که خاک می‌خورد

با این‌که حداقل‌ها در موزه تاریخ طبیعی محیط‌زیست برای بازدید‌کننده‌ها در نظر گرفته شده است، اما گویا کمتر شخصی علاقه دارد درباره تاریخ طبیعی کشورش بیشتر بداند، زیرا با این‌که حدود دو ساعتی است در موزه تنوع‌زیستی پارک پردیسان هستیم، تعداد بازدیدکنندگان موزه از یک پدر و دو فرزندش بالاتر نرفته است. به گفته یکی از کارشناسان موزه تابستان فصل کسادی موزه است، چون بیشتر بازدیدکنندگان به شکل اردوهای مدرسه‌ای از موزه دیدن می‌کنند.

به نظر می‌رسد مسئولان موزه باید برای جلب بازدید‌کنندگان بیشتر و تشویق آنها برای دیدن موزه، سیاست‌های جدی‌تری را در نظر بگیرند، هرچند مسئولان موزه هم ادعا می‌کنند بودجه آنها محدود به اعتباری است که سازمان محیط‌زیست برایشان در نظر می‌گیرد.

موزه‌ای از دوران شکاربانی

شهاب‌الدین منتظمی، مدیر‌کل دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیک سازمان محیط زیست درباره تاریخچه این موزه به «جام‌جم» می‌گوید: موزه تاریخ طبیعی جزو یکی از دفتر‌هایی بوده که از بدو تشکیل اداره شکاربانی در سال 1346 ایجاد شده، اما با توجه به ارزش و جایگاهی که موزه‌های تاریخ طبیعی هر کشور در سطح دنیا دارند سعی شده وضع موزه بهتر از پیش شود تا آنجا که در سال 85 بحث ذخایر ژنتیکی مطرح و شروع شد. موزه تاریخ طبیعی محیط‌زیست بخش‌های تخصصی گوناگونی مانند، فسیل‌شناسی یا دیرینه‌شناسی، گیاه‌شناسی، جانوری و ذخایر ژنتیکی و زیست فناوری دارد، البته هر کدام از این مجموعه‌ها زیر گروه‌های خود را دارد، مانند گروه جانوری که بخش‌های تخصصی مهره‌داران و بی‌مهرگان را شامل می‌شود.

منتظمی ادامه می‌دهد: در موزه تاریخ طبیعی ساختار کتابخانه تخصصی، کارگاه تاکسیدرمی و مخازن علمی بایگانی نیز وجود دارد. امروزه در این مخازن علمی نزدیک 40 هزار نمونه گیاهی، حدود 30 هزار نمونه جانوری مهره‌دار و بی‌مهرگان، حدود 3000 سمپل بانک ژن و نزدیک ده‌هزار نمونه فسیلی داریم. با این‌که وضع موزه تاریخ طبیعی محیط‌زیست با استاندارهای جهانی فاصله زیادی دارد، اما به گفته منتظمی آنها تمام تلاش خود را به کار گرفته‌اند تا همه چیز به روز شود. او می‌افزاید: سعی داریم به آخرین روش‌های نگهداری از نمونه‌ها مجهز شویم، زیرا اصلی‌ترین کار ما امروزه غنی‌سازی مخازن علمی است. به هر حال باید زیر ساخت مطالعات دانشگاهی را بتوانیم تامین کنیم.

در مخازن موزه تاریخ طبیعی نمونه‌های زیادی ذخیره شده است که صرفا ارزش علمی دارد.

پوست شیر ایرانی وجود دارد

باورش مشکل است، اما در هیچ کدام از موزه‌های تاریخ طبیعی کشور نمونه تاکسیدرمی شده ببر و شیر ایرانی وجود ندارد، البته در موزه محیط‌زیست یک تخته پوست از ببر ایرانی وجود دارد که به دلیل دباغی نامناسب نمی‌توان آن را تاکسیدرمی کرد. این در حالی است که درخصوص شیر ایرانی، تخته پوست هم وجود ندارد. منتظمی می‌گوید: ما احتمال می‌دهیم میان نوادگان ایلیاتی‌های جنوب کشور پوست شیر ایرانی وجود داشته باشد، به همین دلیل از آنها تقاضا داریم پوست شیر ایرانی را به‌عنوان میراث ملی در اختیار موزه قرار بدهند. چنانچه کارشناسان نمونه پوست شیر ایرانی را در اختیار داشته باشند، می‌توانند از آن به‌عنوان یک الگو استفاده کنند. مدیرکل دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیک سازمان محیط‌زیست ادامه می‌دهد: این نمونه می‌تواند به‌عنوان یک معیار باشد. برای نمونه اگر جایی ادعا شد شیر ایرانی پیدا شده می‌توان به وسیله آن ماجرا را ثابت کرد یا از طریق این نمونه می‌توان صحت و سقم وجود شیر ایرانی در هندوستان را بررسی کرد. علاوه بر این، وجود نمونه‌هایی از پوست شیر ایرانی حکم یک گنجینه را دارد و باید در موزه تاریخ طبیعی کشور در معرض دید عموم قرار گیرد.

جمع‌آوری گونه‌ها

ایجاد یک موزه سالیان سال زمان می‌برد و گذر زمان ارزش آن را بیشتر از قبل می‌کند. به همین دلیل بحث نگهداری از نمونه‌ها و دستیابی به آخرین روش‌های علمی روز دنیا در این خصوص باید مورد توجه مسئولان موزه‌های کشور باشد، زیرا با توجه به سیاست‌های محیط‌زیست، دیگر مانند گذشته نمی‌توان برای جمع‌آوری نمونه‌های جانوری پروانه شکار صادر کرد و آرامش محیط‌زیست را برهم زد.

منتظمی عنوان می‌کند: به اعتقاد ما برای احداث موزه نمی‌توان به طبیعت ورود پیدا کرد و گفت در مدت یک سال نمونه‌های مورد نیاز موزه را صید می‌کنیم. درواقع ما برای غنی‌سازی موزه شکار نمی‌کنیم، بلکه نمونه‌هایی را که براثر حادثه یا به صورت طبیعی تلف شده‌اند، استفاده می‌کنیم. به همین دلیل حدود 50 سال زمان سپری شده تا موزه به این شکل درآید. بنابراین نمونه‌های جانوری که از شکارچیان غیرمجاز کشف و ضبط شده یا بر اثر حوادث به صورت طبیعی تلف شده‌اند، از استان‌های مختلف به بخش تاکسیدرمی موزه تاریخ طبیعی محیط‌زیست منتقل شده و بعد از پشت سر گذاشتن مرحله تاکسیدرمی در اختیار موزه‌ها قرار می‌گیرند.

وقتی لاشه یک گونه جانوری به بخش تاکسیدرمی منتقل شد، ابتدای کار آن را فریز می‌کنند تا در فرصت مناسب کارهای لازم را انجام دهند. به گفته منتظمی چون حجم کار در کارگاه تاکسیدرمی بالاست و آنها نیروی کار کافی در اختیار ندارند، لاشه جانوران را فریز می‌کنند. او می‌گوید: در کارگاه تاکسیدرمی انواع مهره‌داران و پرندگان تاکسیدرمی می‌شوند. برای این کار ابتدا روی لاشه حیوانات عمل پوست‌کنی انجام شده و در مراحل بعد قالب‌سازی انجام می‌شود و بعد هم کار عضله‌سازی و آرایش سر و بدن حیوان صورت می‌گیرد. البته علاوه بر گونه‌های جانوری در موزه تاریخ طبیعی محیط‌زیست نمونه‌های گیاهی هم نگهداری می‌شود.

بانک ژن

یکی دیگر از بخش‌های مهم موزه تاریخ طبیعی سازمان محیط‌زیست، بانک ژن این مجموعه است که به محققان و کارشناسان خدمات می‌دهد، البته در این بانک ژن خبری از سلول زنده نیست و اکنون فقط از بافت جانوران نگهداری می‌شود، منتظمی ادامه می‌دهد: زیرساخت‌های لازم برای نگهداری سلول زنده نیز فراهم شده و در آینده ما می‌توانیم بانک سلول‌های زنده را نیز داشته باشم. به این شکل در صورت نیاز می‌توان از بانک ژن برای احیای گونه‌های منقرض شده یا ایجاد تنوع در جمعیت یک گونه جانوری بهره برد.

اکنون در بانک ژن سازمان محیط‌زیست از بافت جانوران مانند خون، پوست و استخوان نگهداری می‌شود و به گفته منتظمی قرار است مدتی دیگر شرایط برای نگهداری اسپرم و تخمک گونه‌های جانوری نیز فراهم شود.

از مزایای دیگر ایجاد بانک ژن می‌توان به آرامش بیشتر طبیعت و گونه‌های جانوری اشاره کرد، زیرا به این شکل نمونه‌های لازم در اختیار محققان قرار گرفته و آنها با حضورشان در طبیعت به جانوران استرس وارد نمی‌کنند، منتظمی توضیح می‌دهد: اکنون هفت سال از شروع به کار بانک ژن می‌گذرد، در این مدت نمونه‌های زیادی جمع‌آوری کرده‌ایم، این ماجرا هم به نفع طبیعت است، هم محققان زیرا سرعت کار آنها را نیز بالا می‌برد.

بهتر است بدانید مسئولان بانک ژن برای تکمیل نمونه‌های خود از گونه‌های جانوری آسیب‌دیده استفاده می‌کنند. آنها برای جمع‌آوری نمونه‌ها و تکمیل بانک خود از محیط‌بانان و محققان استفاده می‌کنند به این شکل که با برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای محیط‌بانان به آنها آموزش لازم را در این خصوص داده‌اند، منتظمی می‌افزاید: تاکنون ما ده کارگاه آموزشی برای محیط‌بانان برگزار کرده و به آنها نحوه نمونه‌برداری و کد‌گذاری نمونه‌های را آموزش داده‌ایم. به این شکل ما اطمینان داریم نمونه‌هایی که محیط‌بانان برای ما می‌آورند استاندارد‌ها لازم را برای ذخیره شدن دارد.

محققان در تکمیل بانک ژن نقش دارند. آنها در برابر خدماتی که از بانک ژن دریافت می‌کنند، به کامل شدن بانک ژن کمک می‌کنند. به این ترتیب نمونه‌ها از طریق افراد معتبر و معتمد در اختیار کارشناسان بانک ژن قرار گرفته و آنها کار خود را برای ذخیره‌سازی بافت نمونه‌ها شروع می‌کنند. به این شکل که از عضله و پوست نمونه‌برداری شده و بعد از شستشو در آزمایشگاه قطعه‌قطعه شده و کد‌گذاری می‌شود. در مرحله بعد بافت‌های به دست آمده را در محلول‌های مخصوص قرار داده یا به صورت خشک و فریز شده نگهداری می‌کنند.

علاوه بر این، مسئولان بانک ژن در مواقعی که گونه‌های جانوری زنده‌گیری می‌شود، نمونه خون نیز تهیه می‌کنند.

در موزه‌های تاریخ طبیعی کشورمان نمونه‌های کمیابی از گونه‌های جانوری ایرانی و خارجی نگهداری می‌شود، اما نبود اعتبار لازم سبب شده این نمونه‌ها با خطر پوسیدگی رو‌به‌رو شود. به گفته مدیرکل دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیک سازمان محیط‌زیست اکنون تامین نمونه‌های خارجی برای موزه‌های خیلی گران تمام می‌شود، به همین دلیل بیشتر از 15 سال است هیچ نمونه خارجی وارد موزه‌های کشورمان نشده است. او تاکید می‌کند: نگهداری و حفاظت از موزه هزینه‌بر است. خیلی از موزه‌های دنیا ساختار علمی ـ آموزشی دارند. آنها هزینه‌های خود را در قبال خدماتی که می‌دهند تامین می‌کنند، اما موزه ما مربوط به دستگاه نظارتی است و درآمدزایی ندارد به همین دلیل وابسته به اعتبارات سازمان محیط‌زیست هستیم. این در حالی است که هر چه سن موزه و نمونه آنها بالا برود به رسیدگی و مراقبت بیشتری نیاز دارد.

علاقه‌مندان برای بازدید از موزه می‌توانند از ساعت 8 و 30 دقیقه تا 14 و 30 دقیقه شنبه تا چهارشنبه هر هفته با پارک پردیسان و موزه تنوع زیستی سازمان محیط‌زیست مراجعه کنند قیمت بلیت هم برای ایرانی‌ها 2000 و برای اتباع بیگانه 15 هزار تومان در نظر گرفته شده است.

کمک بانک ژن به گوزن زرد ایرانی

مدتی قبل نمونه‌های بافت گوزن زردی که در بانک ژن نگهداری می‌شد، به کار آمد و سبب شد کارشناسان بدون زنده‌گیری این‌گونه با ارزش، ایرانی بودن آن را ثابت کنند. مدیرکل دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیک سازمان محیط‌زیست عنوان می‌کند: تا مدتی پیش برخی‌ها ادعا می‌کردند گوزن زرد ایرانی خالص نیست و با گونه‌های دیگر آمیخته شده است به همین دلیل باید ثابت می‌شد گوزن زرد ایرانی است. برای این کار محققان کشور باید به طبیعت رفته و اقدام به زنده‌گیری این‌گونه جانوری برای نمونه‌برداری می‌کردند، اما با وجود بانک ژن دیگر نیاز به زنده‌گیری گوزن زرد و وارد کردن استرس به طبیعت نبود، زیرا با نمونه‌هایی که در بانک ژن وجود دارد، کارشناسان توانستند خالص بودن گوزن زرد ایرانی را ثابت کنند. مدیرکل دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیک سازمان محیط زیست ادامه می‌دهد: اینجا بود که بانک ژن با داشتن 70 سمپل ژنتیکی به کار آمد و به این طرح سرعت بخشید و سبب شد جمعیت گوزن زرد ایرانی با گونه ناخالص آن قاطی نشود.

مهدی آیینی / گروه جامعه