برنامه‌های ترکیبی؛ ثروت رسانه‌ای

مخاطب‌شناسی تلویزیون نیز نشان می‌دهد بیشترین طیف مخاطبان میان این ساختار و شکل برنامه‌ای تقسیم می‌شود که البته می‌توان مخاطبان اخبار و برنامه‌های ورزشی را نیز به آن اضافه کرد.

اما برنامه‌های ترکیبی در یک دهه گذشته رشد کمی و کیفی قابل توجهی داشته و در انواع مناسبت‌های ملی و مذهبی مورد استقبال مخاطب قرار گرفته‌اند.

با توجه به تحولاتی که در شیوه اجرا، دکوربندی و رنگ‌آمیزی و شیوه ساخت این برنامه‌ها مثل استفاده از نماآهنگ، دعوت از مهمانان محبوب و سرشناس و درنهایت تزریق عناصر شادی‌بخش به آن باید گفت برنامه‌های ترکیبی به یک ثروت و ظرفیت رسانه‌ای برای جذب مخاطب تبدیل شده که بیشتر مخاطبان آن جوانان و زنان خانه‌دار هستند.

اگر همین دو طیف مخاطب را فقط در نظر بگیریم به این نتیجه می‌رسیم که از یک‌سو رسانه ملی در معرفی و جاانداختن برنامه‌های ترکیبی و جذب مخاطب بیشتر موفق بوده و این برنامه‌ها بشدت مخاطب‌پذیرند، اما از سوی دیگر، باید بپذیریم بخوبی از این ظرفیت استفاده نشده و به نوعی در دام تکرار گرفتار آمده‌اند. به عبارت دیگر این جنس از برنامه‌ها می‌تواند با ظرفیت‌سازی‌های بیشتر بر تعداد مخاطبان جعبه جادو بیفزاید.

بدون شک، خاطره‌انگیز‌ترین برنامه‌های ترکیبی و اتفاقا پربیننده‌ترین آنها برنامه‌های ترکیبی مناسبتی بویژه در ماه رمضان است.

طی دو دهه اخیر که تصویر و برداشت رسمی از ماه رمضان به جشن و شادی تغییر کرده این برنامه‌ها نیز از مولفه‌های جذاب‌تری در ساخت و تولید بهره گرفتند.

مثلا به همین برنامه ماه عسل توجه کنید یا ریشه‌های آن در گذشته مثل برنامه کوله‌پشتی که در دکوربندی و رنگ‌آمیزی و انتخاب لباس و پوشش مجریان از رنگ‌های شادتر و فضاهای بانشاط‌تری استفاده کرده است.

جذابیت ساختار تکنیکی و بیرونی برنامه که زیبایی‌شناسی صوری و روبنای این ساختمان را جذاب‌تر می‌کند، قطعا یکی از عناصر مهم در تولید برنامه‌های ترکیبی است، اما همه‌چیز به فرم ختم نمی‌شود و درنهایت این محتوا و مضمون برنامه‌هاست که موجب جذب و رضایت مخاطب می‌شود.

مصداق این سخن می‌تواند برنامه «درس‌هایی از قرآن» حجت‌الاسلام قرائتی باشد که بیش از تغییر در فرم و دکوربندی به دلیل جذابیت محتوی همچنان مخاطبان خود را حفظ کرده است.

برنامه‌های ترکیبی رمضان خود قابل تقسیم به دو گونه است؛ یکی برنامه‌های با محوریت مذهبی و مفاهیم رمضانی که برنامه‌های سحرگاهی یا دم افطاری را می‌توان نمونه‌ای از این برنامه‌ها دانست و دوم برنامه‌هایی که گرچه در زمینه معنویت رمضان تولید شده، اما سویه اجتماعی و سرگرم‌کنندگی آن بیشتر است؛ مثل ماه عسل. البته این تقسیم‌بندی را با توجه به نوع مخاطبان این برنامه نیز می‌توان تقسیم کرد و شکل دوم را بیشتر مورد توجه نسل جوان دانست.

واقعیت این است که وقتی درباره ساخت برنامه‌های معارفی ـ مناسبتی سخن می‌گوییم بیشتر اذهان متوجه مضامین و درونمایه معنوی آنها می‌شود، اما باید توجه داشت در ساختار رسانه‌ای فرم مقدم بر محتوا است و درواقع محتوا را به شکل زیبایی‌شناسانه در فرم و ساختار اجرایی بازتولید می‌کند، لذا وقتی از رسانه و برنامه‌سازی در آن حرف می‌زنیم اولویت با فرم است و همه چیز خود را در زبان فرم نشان می‌دهد.

حتی خود کارشناسان مذهبی نیز بر این نکته تاکید دارند و معتقدند ما از لحاظ محتوا چیزی کم نداریم و معارف دینی به‌اندازه کافی جذاب و شیرین است که مخاطب را خسته نکند، اما شیوه بیان آن و چگونه ارائه و نمایش آنهاست که گاه باعث شکست می‌شود.

طبیعتا تبلیغ و آموزش مفاهیم و انگاره‌های مذهبی بشدت تابع ابزار و منطق رسانه‌ای بوده که قرار است این مسئولیت را به عهده بگیرد.

قطعا ارائه معارف دینی برای مردم به شکل سنتی و در مسجد و روی منبر با همین هدف در یک برنامه تلویزیونی متفاوت است و لذا یک سخنران و مبلغ مذهبی موفق در ساحت سنتی‌اش لزوما نمی‌تواند کارشناس مذهبی خوبی برای رسانه باشد و در این زمینه باید از افراد و متخصصانی استفاده کرد که علاوه بر عالم‌بودن در حوزه دینی زبان رسانه‌ای را شناخته و با ملزومات آن آشنا باشند.

خوشبختانه در سال‌های اخیر، کارشناسان مذهبی ـ رسانه‌ای خوبی در تلویزیون ظهور کرده‌اند که بویژه درجلب اعتماد نسل جوان موفق بوده‌اند، اما اینک فرآیند تولید برنامه‌های ترکیبی به مرحله‌ای رسیده که باز هم نیازمند بازنگری و بازسازی در فرم و ساختار اجرایی است.

گویی این شکل از برنامه‌سازی ترکیبی که در سال‌های اخیر جواب داده و حتی به شکل‌گیری کمپین‌های طرفداران در فضای مجازی هم انجامیده، نیازمند تغییر و تحولی تازه هستند.

تکنولوژی‌های نوین ارتباطی و گرافیکی، مستندسازی و صنعت پویا‌نمایی، کوتاه‌کردن بخش‌‌ها و شتاب دادن به ضرباهنگ برنامه، تولید ترانه‌ها و موسیقی‌های مذهبی و استفاده از چهره‌های جدید مجریان از جمله عناصری هستند که می‌تواند در این نوسازی به تهیه‌کنندگان برنامه‌های ترکیبی کمک کرده و به ظرفیت‌سازی‌های جدید دست بزند.

اینک دو دهه تجربه برنامه‌سازی ترکیبی، کوله‌پشتی آن را پرکرده تا در این ماه عسل با تکیه بر بال‌های رسانه به سمت خدا حرکت کنیم.

سیدرضا صائمی / جام‌جم