گفتوگو با علی احمدی، مدیر اخبار خبرگزاریهای خارجی واحد مرکزی خبر
مترجم کار مردهشوی را انجام میدهد
بحث ترجمه خبر در صدا و سیما همواره از اهمیت زیادی برخوردار است، چرا که مترجم در کمترین زمان ممکن باید خبرها را انتخاب کند و به شیواترین شکل ممکن به مخاطب انتقال دهد. به همین بهانه با علی احمدی «مدیر اخبار خبرگزاریهای خارجی واحد مرکزی خبر» گفتوگویی انجام دادیم تا بدانیم مترجمها بر چه اساسی خبر را انتخاب و به چه شکلی آن را ویرایش میکنند و به دست پخش میرسانند. با ما همراه باشید و این گفتوگو را بخوانید.
اگر موافق باشید مصاحبه را با طرح این سوال شروع کنیم که به نظر شما در بحث ترجمه خبر، باید به اصل خبر وفادار بود یا این امکان وجود دارد که مترجم نظرات شخصی خود را در آن دخیل کند؟
شاید بهتر باشد پیش از پاسخ به این پرسش، توضیح کوتاه و مقدماتی را در مورد ترجمه در حوزه خبر بدهم و آن این است که در این حوزه مترجم جدا از آن که با دو عنصر زبان مبدا و زبان مقصد مواجه هست و باید به آنها مسلط باشد باید به خبرنویسی و ارزشهای خبری اشراف کامل داشته باشد. در ترجمه خبر خارجی، مترجم نباید خودش را در چارچوب ترجمه واژه به واژه قرار دهد و میتواند برداشت آزاد خود را از خبر داشته باشد تا بتواند خبر را با زبان مخاطب به وی منتقل کند. این موضوع در مورد ترجمه، نهفقط در خبر که در همه حوزهها باید رعایت شود. مترجم حتی باید لحن خبر را در عین امانتداری به مخاطب انتقال دهد. البته نباید فراموش کرد که ترجمه در خبر با توجه به اهمیت سرعت در عین دقت، دشواریهای خاص خودش را دارد. مترجم باید ابهام واژگانی یعنی انتخاب یک معنا از چند معنای یک واژه و ابهام ساختاری را که به ساختار جمله مربوط میشود رفع کند. بنابراین مترجم ضمن گستردن دایره واژگانی، باید بتواند معادل مناسب را برای واژگان جدید که روزانه در خبرها تولید میشود، پیدا کند. از طرف دیگر او باید از سرعت عمل بالایی برخوردار باشد تا خبر را در سریعترین زمان ممکن و بدون آنکه به قول خبرنگاران سوخت شود، ارائه دهد.
در صحبتهایتان به بحث برداشت آزاد در حوزه ترجمه خبر اشاره کردید. آیا این موضوع باعث نمیشود تا مترجم نظرهای شخصیاش را هم وارد کند و به نوعی خبر دچار اعمال سلیقه شخصی و موضعگیری شود؟
اتفاقا در ادامه صحبتم میخواستم به موضوع برداشت آزاد در حوزه خبر اشاره کنم، چرا که هدفم از بیان برداشت آزاد این نبود که مترجم میتواند موضعگیری و نگاههای شخصی خود را در ترجمه خبر دخیل کند. مترجم چنین حقی را ندارد، چون اخبار خارجی هم مانند حوزه خبر داخلی از حساسیتهای زیادی برخوردار است و ممکن است کوچکترین تغییری در ترجمه یک واژه، مفهوم جمله را به طور کامل عوض کند و برداشت اشتباهی به مخاطب بدهد و او را به اشتباه بیندازد، حتی در موضعگیریهای سیاسی واکنشهایی را بهدنبال داشته باشد. به طور مثال مترجم نمیتواند در ترجمه صحبتهای یک رئیسجمهور به مفهوم دست بزند؛ در آن صورت سلامت و امانتداری در خبر زیر سوال میرود. واحد مرکزی خبر مهمترین منبع اخبار خارجی در کشور محسوب میشود که روزانه حدود 700خبر، تحلیل یا گزارش خبری مکتوب و تصویری در حوزه بینالملل برای مشترکان خود و رسانههای مختلف تولید میکند، بنابراین باید مترجم در آن با حساسیت بالا کار ترجمه را انجام دهد. این مثل به شوخی بین اهالی ترجمه وجود دارد که میگویند مترجم کار مردهشوی را انجام میدهد و برای ما فرقی ندارد که چه متنی را ترجمه میکنیم، باید بدون موضعگیری، متن را در هرحوزهای ترجمه کنیم.
با این اوصاف منظور شما از برداشت آزاد بیشتر به مفهوم نحوه نگارش و ویرایش خبر است؟
بله، دقیقا. مترجم نباید خودش را درگیر ترجمه واژه به واژه کند و اسیر کلمات شود، بلکه باید مفهوم را بهطور دقیق منتقل کند. باید دستور زبان فارسی را خوب بداند. مترجم باید علاوه بر این، ذوق و قریحه نیز داشته باشد و بتواند به زیبایی واژگان را کنار هم قرار دهد تا موضوع به شیوایی و روانی ارائه شود. ترجمه فقط فن نیست، هنر هم هست.
بیشک برخی افراد دوست دارند بدانند مراحل انتخاب ترجمهها برای خبر به چه شکل انجام میشود؟
قبل از آنکه کار ترجمه انجام شود، مرحله ارزشگذاری خبر صورت میگیرد، به این شکل که خبرها از میان انبوه خبرهای خبرگزاریها، روزنامهها و شبکههای رادیویی و تلویزیونی، براساس ارزشهای خبری و سیاستگذاریهای کلی که در کشور و سازمان صداوسیما وجود دارد انتخاب میشود و بر آن اساس کار ترجمه صورت میگیرد. به طور مثال رویدادهای امروز در جهان اسلام بویژه در کشورهایی مانند سوریه که با ما مجاورت معنوی یا جغرافیایی دارند از اهمیت برخوردار است. اقتصاد در حوزه بینالملل هم برای ما اهمیت دارد، به همین جهت ترجمه در این حوزهها را در اولویت قرار میدهیم. فردا ممکن است رویداد بینالمللی دیگری اهمیت پیدا کند که در این صورت که اولویت را به آن میدهیم. بعد از آنکه مترجمان بر این اساس خبرها را انتخاب کردند آن را با سردبیر مطرح میکنند و در صورت تائید، کار ترجمه روی آن متن را آغاز میکنند. سپس مجددا خبر به سردبیری ارسال میشود و او بعد از ویرایش نهایی، خبر را روی خط میفرستد. البته منظورم از خبر صرف خبر نیست، منظور خبر، مقاله، گزارش، تحلیل یا هر مطلب خبری است.
مترجمها را شما برچه اساسی انتخاب میکنید؟
میزان سرعت، دقت و دانش زبانی مترجم در حوزه ترجمه خبر برای ما اهمیت دارد. فردی که قرار است به عنوان مترجم در «واحد مرکزی خبر» همکاری کند باید به موضوعات روز بویژه مسائل بینالمللی اشراف داشته باشد؛ به طور مثال مترجمی که نداند شورای امنیت چند عضو دارد یا اعضای آن کدام کشورها هستند، یا ساختار سازمانهایی مانند اوپک و آژانس بینالمللی انرژی اتمی را نشناسد برای ترجمه اخباری که از این نهادها بیرون میآید با دشواری مواجه میشود. مترجم اخبار خارجی باید به نوعی کارشناس مسائل بینالمللی هم باشد. بسیاری از مترجمانی که از دانشگاه فارغالتحصیل میشوند در این حوزه چندان قوی نیستند، مگر این که خودشان حسب علاقه اخبار بینالمللی را پیگیری کرده باشند. برای ورود به ترجمه در واحد مرکزی خبر، با برگزاری آزمون، افراد مستعد شناسایی و جذب میشوند. البته باید بر این نکته تاکید کنم که مترجم باید از توانایی خبرنویسی و شم خبری هم برخوردار باشد.
آیا مترجمها در حوزههای مختلف اعم از سیاسی، فرهنگی و ورزشی دستهبندی میشوند؟
اولویت واحد مرکزی خبر، پوشش رویدادهای بینالمللی برای استفاده صدا و سیما و دیگر رسانههای کشور به طور گسترده است که رویدادهای بینالمللی غالبا سیاسی است. اما ما مانند یک فروشگاه بزرگ که نمیتواند فقط یک نوع کالا داشته باشد تلاش میکنیم اخبار متنوع اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، علمی و سلامت تولید کنیم. البته مترجمان هم حسب علاقهشان به موضوعات مختلف، میان خودشان خبرها را تقسیم میکنند. فردی به اخبار علمی علاقه دارد، ترجمه اخبار علمی را به عهده میگیرد، فرد دیگر موضوع دیگر، ولی تقریبا همه همکارانمان، قابلیت ترجمه اخبار مختلف سیاسی و اقتصادی را دارند و به مرور بیش از پیش بر موضوعات تسلط مییابند. فقط در حوزه اخبار ورزشی و پزشکی به دلیل تخصصی بودن از مترجمهای متخصص همین رشتهها بهره میگیریم، ولی در دیگر حوزهها این تفکیک وجود ندارد. چه بسا مترجمانی هستند که به علت ترجمه زیاد متون اقتصادی مانند اخبار بورس و مشابه آن و مطالعه جانبی، اکنون در حد کارشناس به موضوعات تسلط دارند.
در حوزه ترجمه آیا خبرها بومیسازی میشود، یعنی از صافی خاصی رد میشود یا برای شما بیش از هرچیزی وفاداری به متن در اولویت قرار دارد؟
وفاداری به متن برای ما از اهمیت زیادی برخوردار است، اما این موضوع باعث نمیشود که ما خبرها را بومی نکنیم. به طور مثال اگر در خبری فردی به جای واژه خلیجفارس از واژه مجعول آن استفاده کرد، ما نمیتوانیم واژه مجعول را در خبرها به کار ببریم و در سطح کشور منتشر کنیم. اما در موارد خاص در خبر اشاره میکنیم که این فرد یا نهاد در بیانیه خود از واژه مجعول استفاده کرده تا مخاطب به اشتباه نیفتد. تجربه نشان داده است بسیاری از واژگانی که در خبرهای خارجی ترجمه شده به کار می رود چه مثبت و چه منفی در جامعه بسرعت رواج مییابد و همین رسالت مترجم را سنگینتر میکند. همان طور که گفتم خبر را سردبیر روی خط ارسال میکند، پس او وظیفه دارد این موارد را در صورتی که مترجم رعایت نکرده باشد مدنظر قرار دهد. بنابراین ما باید این دقت را در ترجمه داشته باشیم که به زبان فارسی و به فرهنگ بومی کشورمان آسیب وارد نکنیم و از گسترش آسیبی که تاکنون زبان فارسی از ترجمه دیده است، جلوگیری کنیم.
نگار حسینی
