آلودگی هوا را پای مردم ننویسیم

ظاهرا گفته‌های سال گذشته‌تان تعبیر شد، حالا شهرمان ماه‌هاست در شرایط بحرانی آلودگی هوا دست و پا می‌زند بدون این‌که از دست کسی کاری بربیاید. واقعا چرا به اینجا رسیدیم؟

بله، یادم می‌آید سال گذشته هم که با هم گفت‌وگویی داشتیم بنده تاکید کردم اگر به همین روال پیش برویم، وضعیت نه تنها بهتر نخواهد شد، بلکه بدتر نیز خواهد شد و پاییز و زمستان امسال دیدید که این اتفاق هم افتاد.

برنامه جامع کاهش آلودگی هوای تهران که یک برنامه ده ساله بود از سال 79 تا 89 قرار بود وضعیت هوای تهران را به شرایط استاندارد برساند، اما چون مدیریت سازمان محیط زیست عوض شد و رئیس بعدی سازمان که از اواسط برنامه مدیریت سازمان را بر عهده گرفته بود اعتقادی به اجرای چنین برنامه‌ای نداشت و اعلام کرد اصلا معنایی ندارد که درباره موضوع آلودگی هوای شهری مانند تهران سازمان محیط زیست کشور درگیر شود و این مشکل باید در حد استانداری مدیریت شود.

این شرایط موجب شد که برنامه جامع نیمه کاره رها شود و در نتیجه به قول آقای شاعری، معاون محیط زیست انسانی سازمان محیط زیست در خوشبینانه‌ترین حالت فقط 50 درصد برنامه جامع کاهش آلودگی هوا اجرا شد.

خودروسازان از این آشفتگی و بی‌برنامگی استفاده کردند و در شرایطی که قرار بود سال 89 استاندارد (یورو 3) را پاس کنند عملا آن را رها کردند و در سال 88 نیز که باید سازمان متولی کیفیت سوخت را به (یورو 3) ارتقا می‌داد چون هر دو سازمان دیدند کسی پیگیر این موضوع نیست تا آنها را به خاطر کوتاهی‌شان بازخواست کند، این موضوع را نیمه کاره رها کردند.

قاعدتا در سال 89 که (یورو3) را خودروسازان رها کردند و با همین استاندارد (یورو2) قدیمی خودروهای خود را تولید می‌کردند همان زمانی بود که روزهای متوالی در پایتخت با هوایی آلوده سپری می‌شد و بزرگ‌ترین ضرر ارتقا پیدا نکردن استاندارد (یورو 2) به (یورو 3) ورود حجم وسیعی از آلاینده بنزن به هوای شهر تهران بود که اقدام یکی از کارخانجات بزرگ خودروساز داخلی که حذف قطعه کنیستر از خودروهای تولیدی اش بود به این وضعیت ناگوار دامن زد.

این مقدمه تلخی بر برنامه جامع ده کاهش آلودگی هوا که عاقبت در سال 89 دوره آن تمام شد، یک برنامه به هم ریخته، زخمی و از هم پاشیده.

سال 89 و 90 تهران بدون برنامه جامعی برای کاهش آلودگی هوا بود تا این‌که اواخر سال 90 مجددا سازمان محیط زیست دست به کار شد و برنامه جامعی برای آلودگی هوای هشت کلانشهر به تصویب هیات وزیران رسید و اسفند 90 ابلاغ شد و تازه از آن تاریخ تهران دوباره دارای برنامه شد.

این برنامه پنج ساله برنامه‌ای است با 22 بند و چند تبصره که تکالیفی را بر عهده ارگان‌های دولتی گذاشته اما وظایف آنها را تفکیک نکرده و در بسیاری مواقع نیز کلی‌گویی کرده که باعث شده عنوان یک برنامه جامع را از دست بدهد و این‌ها از مهم‌ترین نقاط ضعف این برنامه است.

بارها تاکید کرده‌ایم که طرح‌هایی مانند تعطیلی شهر و یا اجرای سراسری طرح زوج و فرد خودروها، فقط در حد مسکن‌های بسیار معمولی و حتی ضعیف برای وضع بحران و اضطرار آلودگی هوای تهران است که به هیچ وجه نمی‌تواند به‌عنوان یک راه‌حل قطعی و دائم مورد استفاده قرار بگیرند.

صرفا وقتی شاخص استاندارد آلاینده‌ها به مرحله‌ای می‌رسد که مجبور می‌شویم از شهروندان و بخصوص گروه‌های در معرض خطر بخواهیم از خانه خارج نشوند تا کمتر آسیب ببینند، ادارات، مدارس و در یک کلام شهر را تعطیل می‌کنیم تا بار ترافیک کاهش یابد، در واقع تعطیل کردن شهر در همین حد می‌تواند موثر باشد و نه بیشتر.

سراسری کردن طرح زوج و فرد نیز ابتدایی‌ترین راه برای کاهش آلاینده‌هاست و فقط در شرایط خاصی این راه‌حل‌ها به‌عنوان مسکن می‌تواند عمل کند و اگر قرار باشد هر وقت هوا آلوده شد، شهر را تعطیل کنیم و منتظر بمانیم تا بادی بوزد و هوا تمیز شود این راه حل منطقی نیست، به همین دلیل هم می‌بینید که در روزهای تعطیل هم همچنان آلودگی در شرایط هشدار است.

فکر می‌کنم قبلا هم این را گفته بودم که اگر لطف خداوند نباشد در این شرایط دیگر از دست زمینی‌ها کاری ساخته نیست و باید نگاهمان رو به آسمان باشد.

براساس بررسی‌های انجام شده در برنامه ده ساله جامع کاهش آلودگی هوای تهران اگر تمام خودروهای بالای دو سال عمر، سالانه یک‌بار و حمل و نقل عمومی ما، سالی چهار بار برای انجام معاینه فنی اقدام کنند، آلودگی هوای پایتخت تا 23 درصد کاهش می‌یابد، اما متاسفانه این موضوع به این شکل هیچ‌گاه نه در کل کشور و نه حتی در تهران اجرایی نشد چراکه 5‌/‌1 میلیون خودرو در تهران هیچ‌گاه تن به معاینه فنی نمی‌دهند و هر بار هم که طرح ضربتی و مقطعی از سوی پلیس برای کنترل معاینه فنی خودورها به اجرا گذاشته می‌شود جلوی مراکز معاینه فنی صف طویلی از خودروها ایجاد می‌شود که مسئولان را مجبور می‌کنند برای کاهش این ازدحام کمی از سختگیری‌ها بکاهند.

بنده به نقش معاینه فنی در کاهش آلودگی هوا بسیار اعتقاد دارم، البته به این شرط که اول شهرداری‌ها مراکز معاینه فنی مکانیزه را ایجاد کنند تا افراد سودجو در گوشه و کنار شهرهای بزرگ با ایجاد مراکز غیرفنی دکانی برای سوء استفاده از مردم باز نکنند و آبروی معاینه فنی را نبرند. همچنین سازمان محیط زیست با همکاری پلیس برنامه دوره‌ای منظمی برای کنترل معاینه فنی خودروها تدوین کند.

هم‌اکنون بسیاری از کلان شهرهای دنیا به اندازه ما خودرو دارند، اما نکته مهم این است که کمتر خودرویی بدون معاینه فنی تردد می‌کند، ما هم فقط به یک برنامه‌ریزی ساده نیاز داریم تا حداقل همه خودروها سالی یک بار به مراکز معاینه فنی مراجعه کنند.

متاسفانه روند خروج خودروهای فرسوده از تهران و دیگر کلانشهرها بسیار کند شده است.

پس از جشنی که برای خروج یک میلیون خودروی فرسوده برگزار شد، مدتی طولانی در این عدد متوقف ماندیم و حالا هم در خوشبینانه‌ترین وضع تا امروز فقط یک میلیون و 300 هزار دستگاه خودرو از رده خارج شده است.

متاسفانه مسئولان ستاد مدیریت مصرف سوخت خود را در این زمینه چندان مسئول نمی‌داند و معتقدند متولی اجرایی کردن خروج خودروهای فرسوده نیستند و فقط نظارت می‌کنند و اگر قرار باشد این جواب را از آنها بپذیریم، بنابراین باید یک تعریف جدیدی از سن فرسودگی خودروها ارائه و متولی جدیدی برای آن تعیین کنیم. در شرایط فعلی بخش مهمی از آلودگی هوای تهران به‌دلیل تردد خودروهای فرسوده است و در خوشبینانه‌ترین حالت 500 هزار خودروی مشمول سن فرسودگی در پایتخت تردد می‌کنند که دارای مصرف بالای سوخت و آلایندگی بسیار زیاد هستند.

هم‌اکنون تمام خودروهای داخلی بر مبنای استاندارد یورو 2 تولید می‌شود و باید از اول سال 91 بتدریج یورو 4 را شروع می‌کردند، اما این اتفاق نیفتاد و دو شرکت خودروساز داخلی ما هنوز خودروهای تولیدی خود را بر مبنای استاندارد یورو 2 تولید می‌کنند و اخیرا دو شرکت خودروساز هم مکاتباتی با وزیر داشته‌اند که در آن خواستار لغو مصوبه تولید یورو 4 شده‌اند.

جای تاسف دارد در شرایطی که دو ماه از امسال مانده و از اول سال آینده قرار است فقط خودروهای دارای استاندارد یورو 4‌ها شماره‌گذاری شود، دادن چنین درخواستی بیانگر این است که آمادگی لازم در این زمینه وجود ندارد و خودروسازان عملا به‌دنبال وقت‌کشی هستند تا بتوانند مصوبه دیگری از دولت بگیرند.

اطمینان دارم در این شرایط دیگر نه مسئولان استانداری و نه سازمان محیط زیست تاکیدی بر اجرای روش‌هایی مانند آب پاشی برای کاهش آلودگی شهر ندارند، این اشتباهی بود که در یک دوره اتفاق افتاد و ما هنوز هم در عجب هستیم که چطور این فکر به ذهن پیشنهاددهندگان آن رسید که با آب پاشی آسمان شهر می‌توان آلودگی هوا را کم کرد.

وقتی به‌دنبال یک بارندگی شدید، فقط پس از یک ساعت دوباره میزان آلاینده‌ها در شهر افزایش می‌یابد، بنابراین چطور می‌توانیم توقع داشته باشیم با حجم کمی از آب پاشی از آلودگی هوا کاسته شود.

اجرای روش‌هایی مانند گذاشتن جت فن، آب پاشی و مه پاشی کارهایی پیش پا افتاده‌ای است که آیندگان با خواندن تاریخچه آلودگی هوای پایتخت به ما خواهند خندید!

اما در مورد راهکارها باید تاکید کنم که ما در مدیریت آلودگی هوای تهران راهکار کوتاه مدت نداریم، راهکار کوتاه‌مدت فقط بستن و خاموش بودن است، یعنی تعطیلی تمام منابع آلاینده.

این راهکارها هم فقط برای مدتی اثرگذار است و نمی‌توانیم چند سال پشت سر هم فقط راهکارهای کوتاه‌مدت را اجرا کنیم بنابراین باید به‌دنبال راهکارهای میان مدت باشیم که اجرا و بازدهی این راهکارها نیز در طرح جامع آلودگی هوا پنج ساله است.

صنایع آلاینده، قانون را دور می زنند

بسیاری از کارخانجات و صنایع آلاینده در فصول پاییز و زمستان به جای گاز، مازوت مصرف می‌کنند و این مازوت تا 30 هزار قسمت در میلیون گوگرد دارد. برای این‌که به عمق فاجعه پی ببرید باید بگوییم گازوئیل استانداری که هم‌اکنون در دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد 50 قسمت در میلیون گوگرد دارد درحالی که این رقم در سوخت مورد استفاده صنایع ما 30 هزار قسمت در میلیون گوگرد دارد.

به این ترتیب در پاییز و زمستان هر سال صنایع اطراف پایتخت میلیون‌ها لیتر مازوت مصرف می‌کنند که نتیجه آن تزریق حجم بالایی از ذرات معلق به هوای شهرمان است.

به هر حال آلایندگی صنایع و کارخانجات اطراف پایتخت دست کمی از آلودگی که خودروها ایجاد می‌کنند، ندارد بنابراین تعطیلی آنها در شرایط اضطرار آلودگی هوا قطعا در کاهش منابع ایجاد آلاینده‌ها موثر خواهد بود، اما مشکل اینجاست که صنایع اطراف تهران به هیچ‌وجه تابع تصمیمات کارگرو آلودگی هوا نیستند و این تصمیمات متاسفانه ضمانت اجرایی ندارد.

در واقع فقط تصمیماتی ضمانت اجرایی لازم را دارد که در کف خیابان و برای مردم اجرا می‌شوند، مواردی مانند تعطیلی شهر و زوج و فرد کردن تردد خودروها کار چندان دشواری نیست، متاسفانه سازمان محیط زیست توان اجرایی برای مهار صنایع آلاینده را ندارد، در شرایط اضطرار آلودگی هوا نمی‌توانند نیروگاه‌های اطراف تهران و کارخانجات سیمان را تعطیل کند و بسیاری از کارخانجات بزرگ در شرایط اضطرار به کار خود ادامه می‌دهند چون تعطیلی از لحاظ اقتصادی برایشان به صرفه نیست.

بند 15 برنامه جامع کاهش آلودگی هوا که سال 90 تصویب شد، می‌گوید: فرایندهای احتراقی تمام کارخانه‌ها، کارگاه‌ها و واحدهای تولیدی مستقر در محدوده و حریم شهرها از ابتدای سال 92 باید با انرژی‌های تجدید پذیر یا گاز اداره شوند و وزارت صنعت، معدن و تجارت مسئول اجرای این بند است و تبصره آن هم می‌گوید وزارت نیرو و نفت موظف هستند گاز مورد نیاز صنایع را تامین کنند.

وزارت صنعت هم موظف است با همکاری سازمان محیط زیست طوری برنامه‌ریزی کند که تمام واحدهای صنعتی آلاینده موجود در محدوده و حریم شهرها حداکثر تا پایان شهریور 91 به سیستم‌های کنترل آلودگی و سیستم‌های پایش بر خط آنلاین مجهز شوند، اما سازمان محیط زیست و وزارتخانه‌هایی که از آنها نام برده شد به کلی این بندها را از یاد برده اند و حتی یک درصد از این موارد هم اجرایی نشده و به همین دلیل است که تاکید می‌کنم این بندها بیشتر در حد توصیه نامه هستند.