تردید در تعیین حریم 450 محوطه تاریخی

به گزارش جام‌جم، پیش از این سازمان میراث فرهنگی وعده داده بود تا پایان امسال هزار محوطه تعیین حریم شوند و به گفته صاحب‌نظران، نقض حریم بسیاری از محوطه‌های تاریخی از جمله شوش، تپه سیلک، جندی شاپور و... به یکی از مشکلات اساسی کشور در حوزه میراث فرهنگی کشور تبدیل شده است که در این بین دستگاه‌های مختلف که وظایفی برای نظارت و حفاظت از میراث کشور را به‌عهده دارند، متاسفانه قوانین وضع شده در این باره را زیر پا می‌گذارند.

صادق ملک شهمیرزادی، استاد دانشگاه و از پیشکسوتان باستان‌شناسی کشور که در کاوش‌های تپه سیلک نقش مهمی ایفا کرده است، در این باره به جام‌جم گفت: متاسفانه در برخی محوطه‌ها که تعیین حریم می‌شود، اجازه ساخت‌وساز داده می‌شود؛ به عنوان نمونه می‌توان به حریم سیلک اشاره کرد که الان ساختمان ساخته‌اند و حدود 60 ـ70 متر گاز هوایی کشیده شده تا به این ساختمان‌ها گاز برسانند. باید پرسید کجای دنیا باداشته‌های خود چنین برخوردی می‌کنند.

علیرضا بهرمان، عضو هیات علمی پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی هم در این باره به جام‌جم گفت: نمی‌دانم آمار اعلام شده در مورد تعداد محوطه‌های تعیین حریم شده چقدر دقیق است، ولی مسلم است تعیین حریم نیاز به مطالعات بسیاری دارد و اگر بخواهیم تعیین حریم را براساس اصول و ضوابط حاکم بر این فن انجام دهیم، نمی‌توانیم در مدت کوتاهی همه مطالعات را انجام داد.

وی در مورد اقدامات بعد از تعیین حریم گفت: وقتی منطقه‌ای به عنوان محوطه تاریخی و باستان‌شناسی شناسایی می‌شود، باید در سایت و نقشه جامع باستان‌شناسی ثبت شود تا اگر شهرداری خواست به کسی مجوز ساخت بدهد یا اداره راه‌سازی راهی را احداث کند یا اداره گاز و دستگاه‌های مختلف، کارهای عمرانی انجام دهند، با مراجعه به آن نقشه جامع دریابند فلان منطقه باستانی است و در آن نباید اقدامی شود.

وی با اشاره به این‌که محوطه‌های تاریخی فقط به‌صرف داشتن اثر تاریخی تعریف نمی‌شوند، گفت: در تعیین حریم ممکن است منظر محوطه تاریخی هم مهم باشد. فرض کنید در ماهان کرمان منظر طبیعی اثر هم مهم است، یعنی آن چشم‌اندازی که به آرامگاه ماهان نزدیک می‌شوید، اهمیت دارد و فضای باز پیرامون نیز جزو منظر اثر تاریخی محسوب می‌شود.

به گفته بهرمان، محوطه تاریخی مکانی است که نشان‌دهنده حضور انسان در ادوار تاریخی است که در آن شاخصه‌هایی وجود داشته که نشان دهد در گذشته اقوامی زندگی می‌کردند. ممکن است این زندگی یک فعالیت اجتماعی باشد و ممکن است فعالیت فنی باشد، مثل یک کارگاه سفالگری یا ممکن است یک حادثه تاریخی رخ داده باشد، مثل جنگ چالداران.

امین طباطبایی، کارشناس و از فعالان و دیده‌بانان میراث فرهنگی کشور نیز به جام‌جم گفت: در مورد حریم‌های مشخص شده محوطه‌های تاریخی به‌راحتی می‌توان آماری را اعلام کرد، اما این‌که این حریم‌های تعیین شده چقدر علمی بوده و چقدر قابل اعمال و مستند است، بحث مستقلی است و این‌که این تعیین حریم کردن آیا واقعا دردی را از آثار تاریخی درمان می‌کند، جای بحث دارد. ما الان خیلی از محوطه‌های تاریخی را داریم که حتی تعیین حریم هم شده، اما نظارتی روی آن انجام نمی‌شود یا براحتی حریمش نقض می‌شود، مهم این است که از محوطه‌هایی که حریم‌گذاری شده تا چه حد نگهداری می‌شود.

به گفته طباطبایی، برای تعیین حریم محوطه تاریخی نیاز به گمانه‌زنی و باستان‌شناسی وجود دارد و وقتی اعلام می‌شود 450 محوطه تاریخی تعیین حریم شده است؛ یعنی این‌که ما 450 کاوش باستان‌شناسی به منظور تعیین حریم انجام دادیم. اگر این طور باشد یک سوال بزرگ وجود دارد. همه آنهایی که در زمینه باستان‌شناسی کار می‌کنند، می‌دانند که تا امروز هیچ بودجه به طور خاص برای تعیین حریم به پژوهشکده باستان‌شناسی اختصاص پیدا نکرده است؛ آن هم پژوهشکده‌ای که تاکنون نوسان مدیریت هم داشته است و باید دید از سوی پژوهشکده در طول یک سال گذشته چند مجوز برای کاوش باستان‌شناسی صادر شده است.

البته خبرنگار جام‌جم در چند روز گذشته برای گرفتن آمار صدور مجوزهای کاوش، چند بار با مسئولان پژوهشکده باستان‌شناسی تماس گرفت، اما به دلیل تغییر مدیریت امکان گفت‌وگو و پاسخگویی برای آنها فراهم‌نبود.

سیما رادمنش - گروه فرهنگ و هنر