اهلیت طرف معامله

در اصطلاح علم حقوق به بخش اول از این دسته شرایط و اوصاف که باید در طرفین معامله موجود باشد تا معامله واقع شده از سوی آنها صحیح باشد، اهلیت می‌گویند یعنی شرط لازم و ابتدایی و برای شخصی که می‌خواهد معامله‌ای انجام بدهد یا طرف انجام معامله قرار گیرد، این است که دارای اهلیت قانونی باشد. قواعد و مقررات و اصول راجع به اهلیت طرفین، بسیار اساسی و دقیق و البته پراکنده است، اما در یک جمع‌بندی می‌توان اهلیت قانونی را در وجود و جمع این اوصاف و شرایط تعریف کرد؛ این‌که طرف معامله باید زنده، بالغ، عاقل و رشید بوده و ممنوع‌المعامله نباشد.

شرط زنده ‌بودن هرچند به‌نظر شرطی بدیهی و موضوعی کم‌اهمیت به‌نظر می‌رسد، مطلبی بسیار مهم است. چنانچه ثابت شود یکی از طرف‌های عقد در زمان انعقاد آن در قید حیات نبوده، اعم از این‌که هنوز به دنیا نیامده یا این‌که فوت شده باشد آن قرارداد محکوم به بطلان است زیرا در نظام حقوقی ما انسانی که زنده نیست یا زنده متولد نشده است، فاقد اهلیت قانونی است و نمی‌تواند طرف معامله قرار گیرد.

شرط بالغ‌ بودن نیز به این معنی است که طرف قرارداد در زمان انعقاد آن به سن بلوغ شرعی که در پسر 15 سال تمام قمری و در دختر 9 سال تمام قمری است، رسیده باشد. بنابراین معاملات منعقده با افراد غیربالغ یا صغیر صحیح نیست. هرچند که صغار نیز بر دو دسته هستند؛ یعنی صغیر غیرممیز که قادر به تشخیص خوب و بد و ضرر و زیان خود و دیگران نیست مانند اطفال سه یا چهار ساله و صغیر ممیز که به صورت نسبی قادر به تشخیص است مانند اطفال هفت یا هشت ساله، البته ملاک تشخیص این دو دسته عرفی، نسبی و شخصی است و نمی‌توان برای تشخیص آن یک حکم کلی، مطلق و نوعی صادر کرد. با توجه به تفکیک صغار به ممیز و غیرممیز نوع معاملات واقع‌شده با آنها از نظر صحت نداشتن و آثار و احکام ناظر بر آن و نتایج ناشی از آنها کاملا متفاوت است، اما به‌دلیل تخصصی بودن بحث به بیان همین اکتفا می‌‌شود که برای انجام معامله باید مراقب باشیم طرف مقابل، صغیر نباشد وگرنه معامله صحیح نیست.

در مجموع لازم است پیش از انجام معامله و صرف‌نظر از شرایط و ارکان و نوع عقد و ارزش اقتصادی و کم و کیف معاملاتی و سود و زیان محتمل آن، نسبت به‌وجود اهلیت قانونی در طرف معامله اطمینان حاصل کرد وگرنه چه بسا در صورت مهیا و مطلوب بودن جمیع شرایط و زمینه‌های مذکور پس از اثبات فقدان یا نقص اهلیت طرف معامله، به‌دلیل صحت نداشتن قرارداد فی‌مابین، خسارات هنگفت مادی و معنوی متوجه طرفین یا یکی از آنها شود و جبران سخت یا بعضا غیرممکن باشد.

فرشید رفوگران