سینمای مستند جذابیت دارد، بیلبورد ندارد

با توجه به این‌که من در سال‌های اخیر در جشنواره‌های متعددی چون مقاومت، فیلم شهر، سینماحقیقت و خلیج‌فارس آثار مستند زیادی را دیده و بررسی کرده‌ام، فکر می‌کنم مستندهایی که به جشنواره فیلم فجر رسیده، از لحاظ تکنیک و محتوا کارهای بهتری هستند. این یک تعارف نیست و واقعا فیلم‌های رسیده آثار ارزشمند و فاخری هستند.

با توجه به این‌که حجم فیلم‌های ارسالی به جشنواره خیلی زیاد است و بیش از 170 فیلم فرم شرکت در جشنواره پر کرده‌اند و این‌که ما حداکثر 11 فیلم برای بخش داوری باید انتخاب کنیم، انتخاب ما بسیار دشوار است، چون فیلم‌ها در ژانرهای مختلف سینمای مستند هستند و هم محتوای ارزشمندی دارند. البته به دلیل جایگاه جشنواره فیلم فجر، کارهای فاخر و بهتر به آن راه پیدا می‌کنند که شاید در جشنواره‌های دیگر شرکت نکنند. ضمن این‌که فیلم‌های رسیده فقط شامل مستندهای بلند، آثاری که با ابزارهای جدید تصویربرداری و تدوین شده‌اند و فیلم‌هایی است که تهیه‌کننده خصوصی دارند. در این دوره از جشنواره تعداد محدودی از آثار رسیده، تهیه‌کننده دولتی دارند. بسیاری از این آثار تولید سنگین دارند و مدت زمان طولانی یکساله یا حتی دوساله صرف ساخت آنها شده است. در نهایت فیلم‌های این دوره آنقدر کیفیت و تنوع بالایی دارند که فکر می‌کنم پنج عضو هیات انتخاب هر کدام 11 فیلم متفاوت به سلیقه خود انتخاب کنند و همپوشانی کمی داشته باشند. به همین دلیل هم ممکن است مجبور شویم روی حداقل 40‌ـ‌30 فیلم بحث کنیم. چون تعداد فیلم‌ها نسبت به انتخاب‌ها خیلی بالاست و عملا یک به 17 است.

انتخاب، سیستم دقیق و فرمول روشنی ندارد و کاملا به نظر تک‌تک اعضای هیات انتخاب برمی‌گردد که هر کدام مستندساز هستند و با توجه به تجربه‌شان دست به انتخاب می‌زنند. در همه جشنواره‌ها در بخش مستند انتخاب سوژه خوب برای یک مستند بسیار مهم است. ما در همه جشنواره‌ها موضوعات نابی را می‌دیدیم، چون ذات مستندسازی همین است، ولی متاسفانه به لحاظ فنی دچار مشکل بود. در این آثار مستندساز توانسته بود موضوع خوبی را انتخاب کند، ولی از نظر تکنیکی و فنی در مرحله تولید (تصویربرداری) و پساتولید (تدوین، صداگذاری، موسیقی و کارهای گرافیکی) ضعف‌های فاحشی دیده می‌شد که به سوخت شدن سوژه منجر شده بود؛ ولی امسال آثار علاوه بر داشتن سوژه‌های ناب، از نظر فنی هم کیفیت مناسبی دارند.

من معتقد هستم برای سینمای مستند باید یک شخصیت مستقلی قائل باشیم، هر چند برخی معتقد هستند ما باید از حوزه مستند حمایت کنیم تا به رشد کارگردانان و فیلمسازان حوزه داستانی کمک کرده باشیم، اما من فکر می‌کنم اگر ما مستندهای خوبی در مورد موضوعات روز جامعه بسازیم، اینها می‌توانند مخاطب خاص خودشان را پیدا کنند. یکی از دلایلی‌که بلیت‌های بخش مسابقه فیلم‌های مستند، روی هوا نمی‌رود و طالب زیادی ندارد، این است که ما برای پخش سینمای مستند سرمایه‌گذاری نکرده‌ایم. موضوع تبلیغات و پخش متاسفانه در سینمای مستند نادیده گرفته شده و اگر شما بیلبورد تبلیغاتی یک فیلم مستند را در سطح شهر دیدید، باید تعجب کنید. متاسفانه تهیه‌کنندگان فقط مستند را در مرحله تولید حمایت می‌کنند، در حالی که برای دیده شدن و اثرگذار بودن آن هم باید تلاش کنند. بسیاری از مستندهای ما، کشش و جذابیت بیشتری نسبت به خیلی از فیلم‌های داستانی دارند، ولی هنوز بازار پیدا نکرده‌اند. هر چند تولید فیلم مستند رو به حرفه‌ای شدن پیش می‌رود، اما توزیع و تبلیغ آن حرفه‌ای نشده است. سال‌ها پیش در یک سفر، بیلبوردهای فیلم‌های مایکل مور در سوئد و فنلاند نصب شد و تبلیغات گسترده‌ای داشتند و این مردم را جذب می‌کند؛ اما این در سینمای مستند رسم نیست، چون برگشت مالی ندارد و ما اکران مستند و فروش بلیت نداریم. من امیدوارم تهیه‌کنندگان جدی‌تری پشت سینمای مستند قرار بگیرند تا آثار فاخری ساخته شود. در واقع مستندهایی که در جشنواره فیلم فجر حضور خواهند داشت، از کشش، تعلیق و جذابیت بسیاری برخوردارند تا مخاطب عام را هم جذب کنند.

به لحاظ موضوعی دو مستند پرتره بسیار خوب داریم، چند مستند جامع شناختی و انسان شناختی داریم که قومیت‌های ایران را نشان می‌دهد که یکی از آنها فیلم بسیار شاخصی است و حتی یک کلمه گفتار متن ندارد و شما 65 دقیقه بدون هیچ توضیحی در مورد ایل‌های ایران فیلم می‌بینید. چند مستند هم در حوزه حیات زیرآب و زیست‌محیط هم داریم که تحقیقات گسترده و خوبی داشتند. مستندهایی هم با موضوعات تاریخی و دفاع مقدس داریم که برای مخاطب قطعا جذاب خواهند بود.