زندگینامه‌نویسی هنر است، نه صنعت

دغدغه نگارش کتاب مبانی زندگینامه داستانی از چه زمانی در شما شکل گرفت؟

وقتی پژوهش درباره زندگینامه داستانی را سال 1387 شروع کردم در میان کتاب‌ها تنها چند بند درباره زندگینامه داستانی یافتم. مهم‌ترین این کتاب‌ها عبارتند از «واقعیت اجتماعی و جهان داستان»، «زندگینامه‌ها»ی محمد عبدالغنی حسن، «داستان: تعاریف، ابزار و عناصر»، «فرهنگ زندگینامه‌ها»، «نظریه رمان»، «با یاد خاطره»، «زندگی در آینه»، «منابع جغرافیایی: زندگینامه‌ای و دولتی»، «ماهنامه ادبیات داستانی» شماره‌های 104 و 105 همچنین فصلنامه زنده‌رود، ویژه زندگی خود نوشت و مداخل زندگینامه و زندگینامه خودنوشت در فرهنگ‌نامه‌ها مانند فرهنگ اصطلاحات ادبی، واژه‌نامه هنر داستان‌نویسی، فرهنگ‌نامه ادب فارسی، مداخل زندگینامه و زندگینامه خودنوشت در کتاب‌های مرجع و انواع ادبی.

در جستجوی پایگاه‌های اطلاع رسانی خانه کتاب، کتابخانه ملی ایران، کتابخانه حوزه هنری و کتابخانه تخصصی جنگ با کلید واژه‌های زندگینامه، سرنوشت‌نامه، شرح‌حال، سرگذشت‌نامه، زندگینامه داستانی و داستان مستند به منابع نظری فراتر از آثار بالا نرسیدم. همچنین در میان پایان نامه‌های موجود در مرکز مدارک علمی ایران، مدرک و مقاله‌های مربوط را نیافتم. در جستجوی اینترنتی در فضای مجازی از 1387 تا1389 به سه مقاله و دو مصاحبه در پایگاه‌ها و مطبوعات رسیدم. مقالات بیشتر به تاریخچه و سیر زندگینامه‌نویسی پرداخته یا تدوینی ترکیبی از مداخل زندگینامه و زندگینامه خودنوشت از چند فرهنگ یا کتاب‌های مرجع انواع ادبی بود، اما از مصاحبه‌ها در دو پایگاه دکتر ناصر فکوهی و دکتر نعمت‌الله فاضلی در باره زندگینامه‌نویسی بهره بردم. در واقع منبع مستقل و کاملی در باره زندگینامه داستانی وجود نداشت و این کتاب اولین کار محسوب می‌شود.

تجربه داوری در بخش زندگینامه داستانی کتاب سال دفاع مقدس از سال 1385 تاکنون، نقش مهمی در این پژوهش دارد. بویژه داوری در بخش‌های مقدماتی و نهایی ربع قرن کتاب دفاع مقدس که منجر به رصد تمام زندگینامه‌های داستانی دفاع مقدس از سال 1359 تا 1385 و مطالعه آثار راه یافته به بخش‌های دوم و نهایی شد. به عبارت دیگر در همه موارد میانگین مولفه‌های رعایت عوامل ادبی از رعایت عوامل مستندنگاری و پژوهشی بیشتر است و این فاصله در اغلب موارد معنی دار است. از این رو باید در نظر داشت چنین تفاوتی به این معناست که زندگینامه‌های داستانی دفاع مقدس بیشتر بر محور عوامل داستانی و کمتر بر محور عوامل پژوهش و مستند نگاری پیش رفته‌ است. چنین رهیافتی را می‌توان در کمبود اطلاعات تاریخی، عدم تطابق وقایع تاریخی متن با اسناد متقن بیرونی، ضعیف بودن سند روایت، عدم فراوانی توزیعی اطلاعات درباره سراسر زندگی شخص، غلبه اطلاعات دوران کودکی و نوجوانی یا وقایع پشت جبهه بر وقایع اصلی جنگ، درونی‌شدن بیش از حدّ روایت‌ها، تلخیص‌های نابجا و لحظه پردازی‌های طولانی که ناشی از کمبود پژوهش و فقر اطلاعات است در زندگینامه‌های دفاع مقدس مشاهده کرد. نویسندگان نیز شایسته است در نگارش زندگینامه‌های داستانی از همه ظرفیت‌های عوامل ادبی، مستند نگاری و پژوهش تاریخی استفاده کنند. زیرا بدون بهره گیری کامل و توأم از این سه عامل نمی‌توان اثری ادبی را به سندی فرهنگی در حوزه دفاع مقدس تبدیل کرد.

شاید بتوان با استفاده از شیوه‌های داستان‌نویسی، خلأهای ناشی از کمبود اطلاعات را برطرف کرد و با تکنیک، انسجام داستانی ایجاد کرد، اما نمی‌توان زندگینامه را چنان نزدیک به واقعیت نوشت که به سند تبدیل شود. منتقدان و کارشناسان نیز شایسته است توجه داشته باشند استانداردسازی زندگینامه‌های داستانی از زندگی شخصیت‌ها (رزمندگان، ایثارگران و سرداران شهید) که با بهره گیری از انواع بیشمار روایت خود را متنوع جلوه می‌دهد، هنر زندگینامه (داستانی) ‌نویسی را به صنعت زندگینامه‌نویسی تبدیل می‌کند و این‌گونه ادبی را به گونه کلیشه‌ای بدل می‌کند که تنها کارکرد عامه‌پسند آن باقی می‌ماند.

این‌طور نیست! ادبیات دفاع مقدس اگر نسبت به واقعیت متعهد باشد و حتی بخواهد رئالیستی صرف هم عمل کند، موضوع تقدس در ادبیات دفاع مقدس محوری و اساسی است. زیرا بن‌مایه دفاع مردم ایران در برابر تجاوز عراق با حمایت بیش از پنجاه کشور غربی و عربی، ماهیتی مقدس داشته است.

من این مسأله را در مقاله‌ای بررسی کرده‌ام. این مقاله در کتاب «مقاله‌ها و مقوله‌ها» به کوشش آقای محمدقاسم فروغی چاپ شده است. در این موضوع نظرات آقای علیرضا کمری در کتاب «یاد مانا» را ببینید. البته استانداردسازی زندگینامه‌های داستانی دفاع مقدس ریشه در نگاه و پیشداوری‌های قالبی نویسندگان و سفارش‌دهندگان و گاه فضای جامعه نسبت به انگاره و تصویر شهید دارد. در این ساخت از پیش تعیین شده، اطلاعات هر چند نزدیک به واقعیت باشد، برگرفته از پژوهش، کشف و شناخت نویسنده نیست، بلکه برگرفته از نظریه الگوی یک شهید است.

در این استانداردسازی، شهید یا ایثارگر برخاسته از خانواده‌ای مذهبی و سنتی است که از دوران کودکی و نوجوانی با مفاهیم شهید و ایثارگری آشناست و عموما روحیه لطیف و دلسوزانه یا غیرت مردانه و پیروی از تکالیف دینی او را به جبهه و نبرد می‌کشاند و در پایان در فضایی برخاسته از کشف و شهود قبلی، شهید می‌شود. این‌گونه ساخت‌های مثالی هر چند در موارد بسیاری به دلیل بافت مذهبی جامعه، تأثیر فراگیر اسلام انقلابی، رهبری واحد و نافذ در جامعه، روحیه عمومی ظلم ستیزی ایرانیان و... نزدیک به واقعیت است، اما نشانگر واقعیت زندگی و شخصیت یگانه یک شهید با کارکرد یک الگو نیست. آیندگان و مردم سایر ملل شاید انگیزه و امکان دسترسی به اسناد واقعی تاریخ دفاع مقدس ما را نداشته باشند، اما اسناد فرهنگی دفاع مقدس (شعر، داستان، زندگینامه، نمایش، نقاشی، فیلم و...) می‌توانند حضوری فراگیر و پایدار داشته باشند.