تیغ نقد، خودی و غیرخودی نمی‌شناسد

من امروز صبح عبارت «انتقاد محمدرضا سرشار از...» را در یکی از موتورهای جستجو در فضای مجازی وارد کردم، نتیجه آن رقمی نزدیک به دو میلیون لینک بود، برایم جالب است بدانم چه می‌شود که یک نویسنده و داستان‌نویس تا این اندازه انتقاد داشته باشد؟

فکر می‌کنم علت اصلی این است که ما یا منتقد به اندازه کافی نداریم یا منتقدان​مان به وظیفه اصلی‌شان نمی‌پردازند، این باعث می‌شود برخی نویسنده‌ها پیدا شوند که کار آنها را انجام دهند، وگرنه اگر ما یک جریان نقد بدون رودربایستی و بر مبنای اصول علمی داشتیم، امثال بنده نیازی نبود وارد این حیطه‌ها شویم.

در واقع عملا این یک خسارت برای فرهنگ و ادبیات ما محسوب می‌شود، کسی که می‌تواند نویسنده باشد، مجبور می‌شود بخشی از توان، انرژی و عمر خود را در حوزه نقد بگذراند. این البته علامت یک معضل دیگر هم می‌تواند باشد: این که نویسندگان ما اغلب عافیت طلب‌ هستند و حوصله دردسر ندارند. در نتیجه، عده معدودی باید جور همه را بکشند.

مهر ماه 63 من از رادیو به حوزه هنری آمدم و پیشنهاد دادم کلاس داستان‌نویسی عمومی برگزار شود، البته مخالفت‌هایی هم شد، چون فضای حوزه هنری در آن زمان فضای بسته‌ای بود و بسادگی کسی نمی‌توانست از بیرون واردش شود، معتقد بودند افراد باید یکی‌یکی شناسایی و یکی یکی هم جذب شوند؛ البته آقای زم مخالف این نظریه بود ولی خب به نوعی می‌توان گفت زورش نمی‌رسید، اما من چون خودم مسئول واحد قصه شده بودم و آقای زم هم حمایت کرد، حرفمان پیش رفت و اولین کلاس رسمی داستان‌نویسی را برگزار کردیم.

خاطرم هست، سالی بود که به اصطلاح یک عده از این گروهکی‌ها که توبه کرده بودند آزاد شده بودند، آن زمان برخی از اعضای حوزه هنری مثل محسن مخملباف یا آقای فریدون عموزاده خلیلی به زندان‌ها می‌رفتند و به این زندانیان گروهکی آموزش‌های هنری می‌دادند، مخملباف سینما و فیلمنامه‌نویسی، عموزاده خلیلی داستان‌نویسی و...

هشت نفر را مسئولان فرهنگی زندان قزلحصار تائید کرده و گفته بودند جزو توابین هستند و شما می‌توانید از آنها استفاده کنید، در میان این هشت نفر، هم از سازمان مجاهدین خلق (منافقین) داشتیم و هم از دیگر گروه‌ها مانند چریک‌های فدایی خلق و پیکار و... از اینها چهارنفرشان تا به امروز همچنان قلم می‌زنند و خوب هم می‌نویسند، یکی‌شان خانمی بود که رفت روزنامه‌نگار شد و در این حوزه موفق هم بود و انصافا تا به امروز همچنان روی مواضع خودش مانده است. خانم دیگری هم بود که الان خیلی شاخص‌شده و در حوزه داستان‌نویسی و نقد چهره شناخته‌شده‌ای است و او هم روی بسیاری از مواضعش مانده است.

پرسش شما دو بخش داشت؛ در مورد بخش نخست سوال شما، این نظریه که ما باید اثر را از موثر جدا بدانیم، نظریه نقد نوست که قدمتش هنوز به 40، 50 سال هم به زور می‌رسد. در نقد از ابتدای تاریخ تا حدود اوایل قرن بیستم که هنوز نقد نو مطرح نشده بود هیچ گاه اثر از موثر جدا نبود، اثر ادبی و هنری غیر از اثر علمی است و به هیچ عنوان از موثرش جدا نیست، نویسنده، اندیشه، احساس یا نظریه‌ای دارد و می‌خواهد آن را با مخاطبش در میان بگذارد، به بیان دیگر خودش را در واقع با اثرش تکثیر می‌کند، اما این که اثر ربطی به موثر ندارد از اواخر دهه 1960 رواج گرفت و زمانی هم که رولان بارت مرگ مولف را مطرح کرد، دیگر به اوج خودش رسید. نظریه نقد نو و جدا کردن مولف از اثر شکلی افراطی دارد و این حرف‌ها از نظر من وجاهت عقلانی، ادبی و تاریخی ندارد، معتقدم اثر از موثر جدا نیست و نویسنده بخشی از روح خودش را در اثر می‌دمد، حال چه خودش آگاه باشد و چه ناآگاه، بالاخره در دنیا هیچ انسان عاقلی نیست که کاری انجام دهد و پشت کارش فکر یا انگیزه‌ای وجود نداشته باشد.

اما در مورد نقدهای من اگر دقت کرده باشید اتفاقا همیشه دو بخش دارد، یک بخش نقد ساختار است و یک بخش محتوا، در بخش ساختار من کاری ندارم نویسنده کی هست و چه می‌گوید.

در مورد بخش دوم پرسش شما، من همه را نقد کرده‌ام. به​قول شما هم خودی‌ها را نقد کرده‌ام، هم غیرخودی‌ها را. و همین جا بگویم اگر نقدهای حوزه کودک و بزرگسال من را جمع کنید، در طول تاریخ ادبیات ایران به لحاظ کمی، هیچ منتقدی به اندازه من نقد نداشته است و بعد از من هم فکر نکنم کسی حوصله داشته باشد بنشیند این همه در مورد آثار دیگران بنویسد.

آنها که به مسلمانی و طرفداری از انقلاب و نظام اسلامی شهرت دارند و دیگران.

اتفاقا برخی نویسندگان، غیرخودی که در قید حیات هستند، به واسطه‌هایی شنیده‌ام در محافل خصوصی‌شان به انصاف من در نقد آثار خود و دوستانشان اذعان کرده‌اند، برای مثال یک موردی بود برای یکی از نویسندگان شاخص جریان غیرمذهبی که اسمش را نمی‌خواهم بگویم... .

حالا. . . این موضوع را آقای یعقوب آژند که معاون آموزشی دانشکده هنر دانشگاه تهران است و پژوهش‌های متعددی هم دارد برای من تعریف می‌کرد، ایشان البته مدتی عضو شورای سردبیری مجله ادبیات داستانی بود و من هم نقدهای متعددی به این مجله می‌دادم ازجمله نقدی مفصل درباره یکی از آثار همین آقای نویسنده شاخص به این مجله داده بودم و آنها منتشر کرده بودند، گویا آقای آژند، در جلسه پایان نامه‌ای عضو هیات داوری بوده که موضوع پایان‌نامه مطرح در آن درباره آن نویسنده بوده است و خودش هم در جلسه به عنوان مهمان حضور داشته است، آقای آژند می‌گفت من اتفاقا صندلی‌ام کنار این نویسنده قرار داشت و خب ابتدا کمی نگران بودم بابت نقدی که از شما در مورد اثر او منتشر کرده بودیم و می‌ترسیدم آن نویسنده خیلی دلخور شده باشد.

به گفته خودش، آرام آرام سر صحبت را با آقای نویسنده باز می‌کند و متوجه می‌شود او نقد مرا هم بر اثرش خوانده است و سپس می‌پرسد نظرتان درباره نقد چه بوده است که آقای نویسنده در پاسخ چیزی با این مضمون می‌گوید: «در برابر حرف حساب چه می‌توان گفت؟!»

جالب اینجاست که من در نقدم به لحاظ محتوایی خیلی به این اثر تاخته بودم ولی ساختار و پرداخت را گفته بودم به لحاظ فنی خیلی قوی است. شما نمی‌دانم یادتان است یا نه، در روز استیضاح آقای عطاالله مهاجرانی به عنوان وزیر ارشاد در مجلس، یکی از انتقادات نمایندگان این بود که در دوران وزارت او، جشنواره‌ای گذاشته بودند و ـ از نظر خودشان ـ برگزیدگان20 سال ادبیات داستانی بعد از انقلاب را مورد تجلیل قرار داده بودند که اتفاقا به یکی از نویسندگانی که جایزه داده بودند همین شخص مورد بحث ما بود و آقای مهاجرانی در مجلس ـ هنگامی که مورد استیضاح قرار گرفت و در این مورد از او پرسش کرده بودند ـ او یک بخش از همان نقد من را برای نمایندگان خواند و گفت که آقای محمدرضا سرشار که جزو نویسندگان و منتقدان حزب اللهی هستند و فلان و بهمان (در واقع کلی از من تعریف کرد که استناد خودش را قوی‌تر کند)، ایشان درباره این نویسنده این تعریف و تجلیل‌ها را کرده‌اند. این شهادت‌ها که مانند آنها باز هم هست، آیا نشان نمی‌دهد من در نقد، خودی و غیرخودی نمی‌کنم، بله در محتوا من به نویسندگان ضداسلام و انقلاب، تاخته‌ام، اما این باعث نشده اگر قوت‌هایی در آثارشان بوده، آنها را نادیده بگیرم یا ضعف‌هایشان را بیش از آنچه هست جلوه دهم.

نوع نقدی که آنها به آن اعتقاد دارند مدعی است که به محتوا کار ندارد ولی نوع نقدی که ما به آن اعتقاد داریم با محتوا هم کار دارد، ولی این معنی‌اش این نمی‌شود که قوت‌های ساختاری و ادبی کار غیرخودی‌ها را نبینیم.

اما برعکس‌ آن را هم بگذارید بگویم، در ارتباط با نویسندگانی که به عنوان خودی شناخته شده‌اند، من بارها تحت فشار قرار گرفته‌ام و آزار‌ها دیده‌ام. به عنوان یک نمونه، من چندی پیش با اصرار زیاد سردبیر مجله فرهنگ عمومی مصاحبه مفصلی با ایشان انجام دادم که حدود سه ساعت طول کشید و فکر می‌کنم در 70 صفحه این مجله منتشر شد، عنوان گفت‌وگو را خودشان انتخاب کرده و زده بودند: «ادبیات داستانی ایران، از محمدعلی جمالزاده تا سیدمهدی شجاعی.»

در این گفت‌وگو بجز جریان‌های کلی، درباره برخی چهره‌ها هم به طور خاص از من پرسش‌هایی شد. از صادق هدایت و جمالزاده بگیریم تا سیدمهدی شجاعی و جوانی که مایل نیستم اسمش را ببرم، ایشان پرسید و من هم جواب دادم... .

حالا... پس از انتشار این گفت‌وگو، از صدای آمریکا بگیرید که شروع کرد به من دشنام دادن تا همین سایت‌های داخلی، اتفاقا بدترین و زشت‌ترین حرف‌ها را درباره نقدهایی که من نوشته‌ام برخی از همین به ظاهر خودی‌ها زده‌اند، صدای آمریکا و بی‌بی‌سی در مقایسه با حرف‌هایی که در داخل زده شد آنقدر به من بی‌احترامی نکردند.

جالب است، یک عده جوان‌های نوقلم گمنام و ناشناسی را که من اصلا نمی‌دانم وجود خارجی دارند یا نه، شیر می‌کردند و جلو می‌انداختند که هر چه از دهانشان در می‌آمد به من می‌گفتند. و من اتفاقا یادداشتی راجع به آنها نوشتم ولی بعد از منتشر کردنش صرف‌نظر کردم، در آن یادداشت گفته بودم اینها چون کسی نمی‌شناسدشان و آبروی خاصی برای خودشان قائل نیستند، چشم‌هایشان را می‌بندند و دهانشان را باز می‌کنند و هر چه دلشان خواست به من می‌گویند!حالا وقتی منتقدی آن طرف غیرخودی‌ها درباره‌اش این گونه می‌گویند و خودی‌ها هم این گونه، آیا می‌شود درباره‌اش گفت که تو نسبت به خودی‌ها تخفیف‌های ویژه می‌دهی و نسبت به دیگران جور دیگری هستی!؟ مطمئن باشید، من حقیقت و آبروی خودم را در عرصه ادبیات، مقدم بر هر چیزی می‌دانم، اگر چیزی را حق بدانم و احساس کنم لازم است تذکر دهم مطمئن باشید بیان می‌کنم. حتی اگر از این بدتر با من رفتار کنند و البته، این را، کم‌کم خود این افراد هم فهمیده‌اند.

من هیچ وقت نگفتم و چنین اصلی نگذاشته بودم که اگر کسی عضو هیات مدیره جایی هست، باید حقوق مسلم خودش را زیر پا بگذارد، چرا باید این کار را بکند؟! برای این که بدخواهان و آدم‌های گرفتار سوءظن به او تهمت نزنند؟! خب بزنند! مگر می‌شود دهان مردم را بست؟! برای این که به دیگران بگوید من خیلی باتقوا و بزرگمنش و از این حرف‌ها هستم؟!... اتفاقا در اولین دوره جشنواره قلم زرین، کتاب «ورود نویسنده به ساحت داستان» بنده و آن کتابی که آقای میرزایی درباره جلال آل‌احمد نوشته و سروش منتشر کرده بود، به طور مشترک در بخش نقد و پژوهش برگزیده شده بودند و قرار بود جایزه، به تساوی بین ما تقسیم شود. آن سال من داوطلبانه گفتم کتاب من را کنار بگذارید و حذف کنید و کل جایزه را به آقای میرزایی بدهید، خب در آن بازه زمانی من از حقوق مسلم خودم گذشتم، این دفعه دلم نخواست آن کار را انجام دهم، چنین قیدی نداریم که اگر کسی عضو هیات مدیره هست نباید کتابش جایزه بگیرد. بله؛ اگر کسی داور است، کتابش را باید حذف کند یا خودش از آن مسئولیت استعفا دهد، اما من نه داور بودم و نه مسئولیت دیگری در آن جشنواره داشتم. اتفاقا هرجا که کار من بوده، داوران اغلب ـ لابد از شدت تقوا ـ بیشترین سختگیری‌ها را درباره آن اعمال کرده‌اند. (آخرین نمونه‌اش در همین جایزه کتاب فصل زمستان 90، و جایزه جلال امسال!) در جاهایی ـ مثل گزینش برترین‌های 20 سال اول پس از انقلاب در زمینه ادبیات کودک و نوجوان ـ که توسط انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، تحت حمایت آقای مهاجرانی (در دولت به اصطلاح اصلاحات) ـ برگزار شد ـ که کاملا و با ناجوانمردی تمام مرا حذف کردند!

نکته دیگری هم که وجود دارد این است که ما در ادبیات‌مان هنوز جریان نداریم و متکی به چهره‌ها و تک‌ستاره‌ها و تک‌آثار هستیم، اگر در یک سال این چهره‌ها کتابی تازه منتشر کنند آن سال، سالِ پرباری برای ادبیاتمان است، اگر کار نکنند برهوت است. این گونه نیست که ما با طیف وسیعی از نویسندگان و منتقدان و پژوهشگران در ادبیاتمان روبه‌رو باشیم که بگوییم هر سال کار خوب و ارزشمند داریم. خب اینها اگر به عذر این که در جایی مسئولیتی دارند، کارهای خودشان را کنار بکشند ته کاسه جشنواره‌ها چیزی نمی‌ماند! به چی باید جایزه بدهند؟

راه‌حل این ایرادگیران که شما از زبانشان سخن می‌گویید ـ برای اثبات صحت ادعایشان ـ این است که مثلا بگویند، امسال این کتاب‌های خوب هم بودند یا این کتاب با این کتاب که از من انتخاب شده مساوی بود، پس برای من پارتی بازی شده است. ولی وقتی نمی‌توانند مصداقی بیاورند، دنبال بهانه‌جویی نروند. به قول سعدی: دلایل قوی باید و معنوی‌/‌ نه رگ‌های گردن به حجت قوی!

به چند دلیل: یکی این که بسیاری از نویسندگان انگار اصلا نقدها را نمی‌خوانند. گاهی هم شاید می‌خوانند، اما متوجه نمی‌شوند. من بارها دیده‌ام نویسندگانی را که نقد مرا درباره اثرشان خوانده‌اند و درست متوجه منظورم نشده‌اند و براساس همان برداشت و فهم نادرست واکنش ناصوابی هم داشته‌اند.

گروه دیگری از نویسندگان هم ظاهرا نقد اثرشان را می‌فهمند و طبعا می‌پذیرند، اما از روی لجاجت، آن نکات را در آثار بعدی خود تاثیر نمی‌دهند یا شاید هم توانایی اعمال کردن آنها را ندارند.

در مورد جامعه هم باید بگویم اگر منظورتان مسئولان و مدیران فرهنگی است که من از اکثر مسئولان فرهنگی هم مایوس هستم و از این که از این نقدها تاثیر بگیرند تقریبا ناامیدم. یکی از شاعران، به طنز و با مبالغه، تعبیر جالبی در این مورد داشت که تا حدودی گوشه‌ای از واقعیات را بیان می‌کند. او می‌گفت 32، 33 سال از پیروزی انقلاب می‌گذرد و 33،32 سال است مسئولان سعی می‌کنند نظام جمهوری اسلامی را ساقط کنند، اما مردم نمی‌گذارند. حالا من هم می‌خواهم بگویم: 32، 33 سال است برخی مسئولان فرهنگی ما دانسته و ندانسته، بزرگ‌ترین لطمه‌ها را به فرهنگ ما می‌زنند ولی در وهله اول خداوند و بعد مردم متدین و انقلابی نگذاشته‌اند بسیاری از این آسیب‌ها به انقلاب و نظام لطمه جدی وارد کند.

از اکثر نویسندگان و مسئولان که مایوس هستید، پس برای چه نقد می‌کنید؟

مثلا در عرصه سینما آقای شمقدری با وجود آن مواضعی که قبل از گرفتن مسئولیت داشت، امروز می‌بینیم در عرصه سینما خیلی باز برخورد می‌کند. به نظرم اگر حوزه هنری در برابر این اتفاق ایستادگی می‌کند کارش قابل ستایش است نه سرزنش!

اما در مورد بخش سردرگمی کلی که به آن اشاره کردید من فکر می‌کنم اگر چنین چیزی وجود خارجی داشته باشد، ناشی از این است که اراده اشخاص بر ضوابط غلبه دارند، یعنی مدیرانی که قدرت دستشان است تصمیم نهایی را می‌گیرند آن هم گاه بدون توجه کامل به ضوابط. مثلا آن نقدی که من بر جایزه جلال نوشتم و در روزنامه شما هم منتشر شد دقیقا مبتنی بر این است که آنجا اساسنامه و آیین‌نامه‌ای وجود دارد، اما مدیری که به عنوان دبیر این جایزه را اداره می‌کند بر مبنای اساسنامه و آیین‌نامه مربوط رفتار نمی‌کند و تشخیص شخصی خودش را مقدم بر حدود و مقررات می‌داند. با نهایت تعجب شاهدیم وقتی هم عده‌ای افراد موجه که نه دشمنی‌ای با اسلام و نظام و نه حتی این دولت و وزارت ارشادش دارند، مستدل و منطقی تخلفات محرز صورت گرفته توسط او را برملا می‌کنند، وزیر ارشاد به جای آن که به جبران مافات بپردازد، به دفاع تمام قد از این مدیر خاطی خود می‌پردازد و در عوض سعی می‌کند با زدن اتهام به دیگران، انتقادها را از خودش دور و به سمت منتقدان منحرف کند. خب، وقتی بالاترین مسئول اجرایی فرهنگی کشور، در مساله‌ای با این وضوح و سادگی چنین برخوردی می‌کند، ما از دیگران چه توقعی می‌توانیم داشته باشیم، در حالی که اگر بدون فرافکنی‌هایی از این نوع و نیت خوانی و تهمت زدن به منتقدان، همه براساس قوانین و مقررات عمل کنند، مشکلی پیش نمی‌آید. تمام نهادهای فرهنگی ما برای کارهایشان قوانین، اساسنامه‌ها و آیین نامه‌هایی دارند. قوانین و مقررات و این آیین‌نامه‌ها هم این گونه نیست که با هم تضاد یا تقابل داشته باشند، اگر براساس ضوابط و قوانین اقدام شود شاهد سردرگمی و آشفتگی نخواهیم بود.

نقدم بر رازهای سرزمین من رضا براهنی خیلی تاثیر گذاشت. این نقد سال 1370 در 300 صفحه که شمارگانش هم 11 هزار نسخه بود، منتشر شد که فکر نکنم کتاب نقدی با این شمارگان در یک نوبت تا امروز در ایران منتشر شده باشد.

من آن موقع در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران تدریس می‌کردم. آن زمان قرار بود اولین سمینار ادبیات معاصر ایران در شیراز برگزار شود. در آن سمینار مرحوم آقای رضا سیدحسینی هم حضور داشت و نقد من را بر کتاب براهنی خوانده بود. آمد گفت چرا شما این نقد را نوشتی؟!

گفتم خب ایشان رمانی نوشته و من هم نقدش کردم. آقای سیدحسینی گفت الان براهنی وضعیت روحی مناسبی ندارد و دچار مشکلات شدید خانوادگی است و این نقد شما به او لطمه می‌زند.

گفتم من نه از وضع خانوداگی ایشان اطلاع دارم و نه اصلا این وضع ربطی به نقد من دارد. بعد از این پاسخ، آقای سیدحسینی از یک زاویه دیگر وارد شد و گفت شما در این نقد، خیلی سخت گرفته‌ای. گفتم این نقد براساس همان معیارهایی است که شماها در ترجمه‌ها و مکتب‌های ادبی‌تان آورده‌اید. این بار از در سومی وارد شد و گفت آره. ما نباید آنها را می‌نوشتیم که شما آنها را مستمسک قرار بدهید و اینقدر سخت بگیرید!

این در حالی بود که حتی آقای عبدالعلی دستغیب ـ که استاد پیشکسوت نقد معاصر ما محسوب می‌شود ـ در باره این نقد در جایی گفته بودند نقد آقای سرشار که چاپ شد ما تازه متوجه بعضی ضعف‌های این اثر براهنی (مثلا دو پاره بودن پیرنگش)‌ شدیم.

یک نکته جالب‌تر درباره این نقد هم این بود که مرحوم اکبر رادی وقتی این رمان منتشر شد نامه‌ای نوشته بود به براهنی که در آدینه هم چاپ شد. ایشان در آن نامه، ستایش شگفت‌انگیزی از آن اثر و نویسنده‌اش کرده بود. بعد یک بار ما (یعنی من و مرحوم رادی) در یکی از جلسات دفاع پایان‌نامه یکی از دانشجویان کنار هم قرار گرفتیم. ایشان خیلی دوستانه گفت ما اهالی قلم باید از هم پشتیبانی کنیم. نباید کاری کنیم که غیراهالی قلم بتوانند از نقدهای ما بهره‌برداری کنند. بعد اضافه کرد مثلا آیا این درست است که شما نقدی بنویسید که نویسنده اثر مجبور شود دو هفته برود مخفی شود؟!

من آن موقع متوجه شدم رضا براهنی بعد از انتشار آن نقد، دو هفته خودش را پنهان کرده بوده. به این سبب که فکر کرده بود الان می‌آیند و می‌گیرند و بازداشتش می‌کنند. در حالی که نمی‌دانست فرهنگ و سیاست در جمهوری اسلامی، خیلی آزادتر از این حرف‌هاست!

آن موقع بنیاد فارابی امتیاز این اثر را برای تبدیل به فیلم خریده بود و بابت آن، گویا مبلغ یک میلیون تومان ـ که در آن زمان مبلغ خیلی بالایی بود ـ به براهنی پرداخته بود.

روزنامه‌های طیف خودشان هم در این مورد، مصاحبه‌ای با براهنی انجام داده بودند که مثلا نظر شما درباره این که بنیاد فارابی می‌خواهد این کتاب و اثر را تبدیل به فیلم سینمایی کند چیست و...

براهنی با یک تفاخر و غرور مخصوص این طیف، پاسخ داده بود فیلمی که با عنوان رازهای سرزمین من ساخته می‌شود باید «رازهای سرزمین من» باشد!

یادم هست دو سه کارگردان هم نامزد ساختن این فیلم شده بودند که یکی از آنها آقای محمدرضا متوسلانی بود، اما پس از انتشار نقد من، ایشان در مصاحبه‌ای گفته بود با خواندن نقد من، از ساختن این فیلم منصرف شده است. البته همه ماجرا این نبود. در همان روزها من و آقای حسن بیگی (نویسنده) در سمیناری ادبی که وزارت ارشاد در دانشگاه شیراز برگزار کرده بود شرکت کرده بودیم. در برگشت از فرودگاه مهرآباد به سمت شهر، با آقای بهشتی، رئیس وقت بنیاد فارابی و آقای اسفندیاری که معاون ایشان بود همراه شدیم. حسن بیگی پرسید چرا بنیاد فارابی می‌خواهد روی چنین اثری از براهنی سرمایه‌گذاری کند. آقای بهشتی گفت از اول هم ما بنا نداشتیم روی چنین اثری سرمایه‌گذاری کنیم. ما دیدیم براهنی به پول نیاز دارد، خواستیم دهانش بسته شود. به این بهانه، پول به او دادیم. البته تصور من هم آن زمان و هم‌اکنون این نبود که آنها می‌خواستند فقط پولی به او بدهند که دهانش بسته شود، چون با چند کارگردان هم برای ساختن این فیلم وارد مذاکره شده بودند.

ببینید! ظاهر این اثر را هر کس می‌خواند فکر می‌کرد محتوایی در تجلیل از انقلاب و نظام و اسلام دارد. ولی بعد که آن را می‌شکافتی متوجه می‌شدی کاملا معکوس است.

انصافا از نظر داستانی اثر ضعیفی بود، ولی به لحاظ نمادپردازی و پیچیدگی بیان و لایه لایه بودن محتوا، اثر بسیار زیرکانه‌ای بود. به هر حال من خوشحال شدم که بالاخره نقدی ادبی در این کشور ـ طوعا او کرها ـ چنین اثری گذاشت.

این نقد هم بحمدالله، یکی از نقدهای تاثیرگذار من بود. البته من این نقد را اصلا به نیت اتفاقی که پس از آن افتاد ننوشته بودم. داستان تاثیرگذاری این نقد برمی‌گردد به سال 1377 که می‌خواستند به بهانه بیستمین سال پیروزی انقلاب اسلامی، از 20 داستان‌نویس ـ به انتخاب خودشان ـ تقدیر و تجلیل کنند و یک نفر را هم می‌خواستند به عنوان برگزیده برگزیدگان معرفی کنند و به او جایزه ویژه بدهند که آن یک نفر هم آقای احمد محمود بود که ظاهرا بهانه آن هم، رمان «مدار صفر درجه» او بود. آن زمان یک عده از بچه‌های حزب‌اللهی اهل ادبیات، به گونه‌ای در جریان این اتفاق قرار گرفته بودند. من این رمان را خیلی پیش از این قضیه، در دفتر ادبیات بنیاد جانبازان و مستضعفان شفاهی نقد کرده بودم و این نقد هم پیاده شده بود. این دوستان نقد را به مقامات بالاتر رسانده بودند و آن مقامات واکنش نشان داده بودند که شما چطور می‌خواهید چنین آدم و نویسنده‌ای را با چنین سوابق و اثر ضدانقلابی انتخاب کنید.

احمد محمود مارکسیست بود و تا آخر عمر هم مارکسیست ماند. البته خیلی بروز نمی‌داد. بالاخره وقتی خود گورباچف توبه کرده بود خیلی بد بود کسی اصرار کند و بگوید من همچنان مارکسیست هستم!

در نهایت گویا از طرف رئیس‌جمهور به وزیر ارشاد دستور داده شد و نام احمد محمود از میان برگزیدگان حذف شد.

آن زمان کل گناه را هم انداختند گردن من. به‌نظرم این هم کار خیلی بدی بود. بایستی به او اطلاع می‌دادند که نامش حذف شده است، اما شاید این گونه می‌خواستند توجه رسانه‌ها و دیگران را جلب کنند و نوعی احساس ترحم عمومی نسبت به پیرمرد ایجاد کنند. در حالی که اگر خیلی دلسوزی داشتند باید به او می‌گفتند تا به مراسم نیاید. به هر حال آن عده، نقد من را خودشان پیدا کرده و فرستاده بودند. همه جا هم متاسفانه این قضیه را گردن من می‌انداختند و به قول شما اگر آقای احمد محمود همان موقع‌ها بلایی سرش می‌آمد، من را عامل آن معرفی می‌کردند.