دروازه‌ای برای شهری ‌که‌نیست

اگر به شهر ابرقو در استان یزد سفر کنید، محال است نام و سخنی از مناره‌های نظامیه به میان نیاید. این مناره‌های تاریخی باقیمانده مجموعه‌ای زیبا و تاریخی هستند که روزگاری ‌در اوج رونق و آبادانی قرار داشته و امروزه تنها دو مناره و دروازه میانی با شکوهش حکایت از گذشته‌های با افتخار آن می‌کند.

امروزه در مسیر جاده قدیم شیراز به یزد در جنب خیابان نظامیه شهرستان ابرقو، دو منار مرتفع روی سردری بلند قرار دارد که آن را منار نظام‌الملک می‌خوانند و می‌گویند در این محل مسجد، بازار و مدرسه وجود داشته است.

البته این بنای تاریخی هیچ ارتباطی با خواجه نظام‌الملک سلجوقی نداشته و بنایی است مربوط به قرن هشتم هجری و نام سازنده آن خواجه نظام‌الدین ابرقویی است.

بین دو مناره یک در ورودی وجود دارد که از جنس آجر است و متاسفانه تمام تزئینات آن از بین رفته است. بالای در مورد نظر یک قاب بزرگ آجری دیده می‌شود که احتمالا در آن کتیبه ‌یا تزئیناتی وجود داشته است.

این بنای تاریخی ارزشمند مربوط به اوایل قرن هشتم، سال 1312 توسط پروفسور آندره گدار و آرتور پوپ مورد بازدید و شناسایی قرار گرفت و تصاویری از آن تهیه شد‌ .

طبق گزارش‌های ایرج افشار در صفحه 244 تا 249 کتاب یادگار‌های یزد، این بنای تاریخی سال 1316 شمسی به علت احداث خیابان در مجاورت این خیابان مخروبه که احتمال فرو ریختن آن می‌رفته است به دستور شهردار یا بخشدار وقت ابرکوه به طور کلی منهدم ‌و به جای آن دبستان جدیدی ساخته می‌شود.

در محراب این مزار سنگ مرمری نصب بود و اکنون در موزه ایران باستان به شماره 3508 نگهداری می‌شود. بر این سنگ آیات 78 تا 80 سوره الاسری را به خط نسخ نوشته‌اند و تاریخ نگارش آن ماه رمضان 818 هجری قمری تنظیم شده است.

محمدتقی مصطفوی در کتاب اقلیم پارس صفحه پنج نیز آورده است:

«هر ضلع آن از بیرون قریب سیزده متر بوده، پهنای درون آن مختصری کمتر از ده متر می‌شود.... ارتفاع تمام بنا تا نوک گنبد بالغ بر بیست متر.... است»

به هر روی امروزه مسافران دیار یزد می‌توانند به دیدن این مناره‌ها و دروازه میانی آنها رفته و شکوه و هنر سازندگان این مجموعه را تحسین کنند. میراثی که برای ما به یادگار مانده و باید در حفظ آن کوشا باشیم.

احسان محمدحسینی