نوستالژی نمایش‌های آیینی

سنت سریال‌سازی مناسبتی از سال ۷۲ پا به عرصه تلویزیون گذاشت و با توجه به استقبال خوب مخاطبان، باعث تثبیت جایگاه و لزوم پخش این‌گونه آثار در شب‌های‌ ماه مبارک محرم بخصوص در دهه اول شد. در این خصوص، سریال‌های پرمخاطب و موفقی همچون شب دهم، مسیرسبز، فرات، روزهای اعتراض و پریدخت ساخته شدند که البته دو سریال آخر به گونه‌ای، تقلید از سریال شب دهم بود.

از این میان شب دهم به کارگردانی حسن فتحی و تهیه کنندگی حسن بشکوفه به نیکی توانسته بود در دو بازوی قوی داستانی خود، هم در مسیر انتقال مفاهیم مذهبی گام‌های وزینی بردارد و هم به قصه خود اعتبار و معنا ببخشد.

سفر سبز بر مفاهیم و معانی دینی استوار است. این سریال محصول شبکه سه سیما و به کارگردانی محمد حسین لطیفی و تهیه‌کنندگی مجید اوجی است که هر دو از برترین‌های تلویزیون به شمار می‌آیند.

سفر سبز سریالی مذهبی ـ اجتماعی است و در 15 قسمت به زندگی جوانی می‌پردازد که در سه سالگی یک زوج آلمانی و معتقد به مسیحیت او را به آلمان برده‌اند و حال این جوان ایرانی‌الاصل مسیحی برای یافتن ریشه و گذشته خود و یافتن پدر و مادر اصلی‌اش به ایران برگشته است. او در این سفر، عشق نهفته به دین اسلام را در خود کشف می‌کند و باقی داستان... سریالی که نوستالژی نهفته در آن، سبب همدلی و همراهی بیشتر مخاطب می‌شد.

هر انسان در برخورد با گذشته با دو رویکرد مواجه است. یا دچار نوستالژی (به معنای پناه بردن و سیر‌کردن در خاطرات گذشته) ‌شده یا با رویکرد نوستالژیک در مرور تاریخ مواجه می‌شود.

آنچه در مراسم آیینی محرم همچون روضه‌خوانی و نوحه‌خوانی برای تماشاگران و اجرا کنندگان رخ می‌دهد به نوعی مرور تاریخ است که در مراسم نمایشی محرم (همچون تعزیه و شبیه‌خوانی) علاوه بر مرور تاریخ و روشنگری تاریخی، با ایجاد و القای فضایی نوستالژیک، همدردی و دلتنگی تاریخی را در دل مخاطب برمی‌انگیزد.

مجموعه سفر سبز از نوستالژی نمایش‌های آیینی وام می‌گیرد و مخاطب را با تراژدی انسانی معاصر (پارسا پیروزفر) همراه می‌کند. مجموعه‌ای که به دلیل بهره‌وری از یک درام خوب و بازی‌های قابل قبول از بازیگران محبوب امسال برای سومین بار بازپخش شد و مورد توجه مردم قرار گرفت.

صرف نظر از دو مجموعه شب دهم و سفر سبز، سریال‌های مناسبتی محرم اگر نتوانسته‌اند از اقبال سریال‌های ماه مبارک رمضان برخوردار شوند، یک دلیل مشخص دارد، آن هم زمان درست ارائه اثر به مخاطب است. ماه محرم به سبب ویژگی خاص آیینی و برگزاری مراسم شبانه عزاداری در دهه اول آن، شرایطی دارد که بر اساس آن، بیشتر مردم بعد از نماز مغرب و عشا در تکایا، مساجد و هیات‌ها گردهم می‌آیند و بخصوص از شب هفتم محرم، اغلب مردم تا پاسی از شب بیرون از منازل خود هستند. پخش سریال‌هایی که داستان زنجیره‌ای دارند در این ایام کارکردی آنچنانی ندارد، زیرا شاید بخش‌های نخستین این سریال‌ها را درصدی از تماشاگران ملاحظه کنند، اما از شب هفتم تا سوم سالار شهیدان مردم بیرون از خانه‌های خود هستند و پخش چنین سریال‌هایی با خط داستانی پیوسته به سبب گم‌کردن مسیر روایت توسط تماشاگر در تعقیب سریال‌، توجه مخاطب را بسیار پایین می‌آورد.

یکی از بهترین گزینه‌های نمایشی برای ایام محرم، پخش تله‌‌فیلم‌هایی متناسب با این ایام به صورت شبانه است، چون هر قصه در یک قسمت روایت می‌شود، در این شکل ارائه داستان، حق انتخاب تماشاگر نیز محفوظ می‌ماند. شاید به همین دلیل، امسال در اقدامی درست، دست‌اندرکاران شبکه‌ها در جدول پخش برنامه‌های تلویزیونی در محرم، به فیلم‌های سینمایی و تله‌فیلم‌ها روی خوش نشان دادند و سه نسخه سینمایی از مختارنامه (راز عاشقی، کودکان آب، راه عاشقی) و تله‌فیلم‌هایی دیگر همچون، تعبیرخواب، شیخ شریف و رقص روی یخ از شبکه یک روی آنتن رفت.

همچنین فرصتی پیش آمد تا فیلم‌ها و تله‌فیلم‌هایی که به عنوان نوستالژی محرم مطرح هستند، در قالب آثار معناگرا از شبکه دو سیما پخش شود. آثاری چون روز واقعه (شهرام اسدی)، سفیر (فریبرز صالح)، تکیه بر خورشید (حسین سحرخیز)، روشنی صبحدم (جواد مزدآبادی)، صلات ظهر (افشین صادقی)، سایه بر خورشید (محمدتقی انصاری)،‌ راه (کاوه سجادی حسینی)، فرمانده (علی عطشانی) و مقصد (اصغر نعیمی). آثاری که توانستند با پخش خود ارتباط خوبی با مخاطب بر قرارکنند.

مریم رها