در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
بال گشوده در آبی آسمان
مقبره اولجایتو محمد معروف به گنبد سلطانیه - که یکی از شاهکارهای هنر معماری ایران و دنیای اسلام به شمار می آید - در 40کیلومتری جنوب شرقی شهرستان زنجان و در شهر سلطانیه واقع شده است.
این بنای معظم در جنوب راه تهران - زنجان با فاصله حدود 5کیلومتری جاده اصلی در دشت مسطح سلطانیه هنوز برپاست.
بنای آرامگاه به علت جدایی از بزرگراه اصلی دیر زمانی است که مورد بی مهری روزگار قرار گرفته و به حکم طبیعت بتدریج رو به خرابی نهاده است ؛ اما با این حال گنبد نیلگون آن بیننده مشتاق و علاقه مند را از دور جذب خود می کند.
اهمیت این شهر زمان سلطان محمد خدابنده - که به سال 703هجری به سلطنت رسید - به اوج خود می رسد. به دستور وی شهر بزرگ می شود و به نام سلطانیه (یعنی مقر سلطنت پادشاهان مغول) نامگذاری می شود.
از این تاریخ به بعد این شهر به این نام شهرت پیدا می کند و سلطانیه مرکز تجارت ، صنعت ، هنر و سیاست آن زمان می شود. گنبد سلطانیه که قرنهاست پا برجا و استوار، یکتا و بی رقیب وسط جلگه خودنمایی می کند، یادگاری است از شهری که روزگاری قلب امپراتوری ایلخانان مغول بوده است.
گنبد عظیم و باشکوه سلطانیه زمان سلطان محمد اولجایتو محمد (خدابنده) بین سالهای 703-713هجری قمری بنیان نهاده شد.
هنگامی که اولجایتو امر به احداث آرامگاه کرد هنوز یکی از مذاهب اسلام را به عنوان مذهب رسمی انتخاب ننموده بود.
حدود سال 709 هجری ، زمانی که کار ساختمان گنبد رو به اتمام بود به عراق رفت و تربت پاک حضرت علی ع و امام حسین ع را در نجف و کربلا زیارت کرد. بنا به قولی بر اثر تشویق و ترغیب علما و روحانیون بزرگ شیعه - که آن زمان در دستگاه حکومتی صاحب منزلتی بودند - اولجایتو مذهب شیعه را به عنوان مذهب رسمی پذیرفت.
به دنبال قبول مذهب تشیع ، اولجایتو تصمیم گرفت آرامگاه خود را به ائمه اطهار اختصاص دهد. به این منظور قصد انتقال اجساد مطهر آنان را به سلطانیه داشت تا به رونق تجاری و اهمیت مذهب و پایتخت تازه تاسیس خود بیفزاید.
بنابراین دستور داد تزیینات داخلی بنا را که تا آن روز انجام نشده بود، طوری انجام دهند که در آن شعایر مذهب تشیع بخوبی مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل بود که کلمه علی به طور مکرر با کاشی در متن آجر نوشته شد، اما انتقال اجساد ائمه با مخالفت شدید روحانیون شیعه در نجف و کربلا مواجه شد.
می گویند وقتی مردم نجف و کربلا از تسلیم جسد امامان خودداری کردند، ساختمان سلطانیه دوباره به هدف پیشین خود یعنی آرامگاه اولجایتو اختصاص یافت.
کسی که مقبره اولجایتو را ساخت ، سیدعلی شاه بود، هنرمندی که شاید نام او برای هنرمندان و معماران ناشناخته مانده همچون هزاران هنرمند گمنام دیگر. گنبد عظیم سلطانیه بر فراز بنای هشت گوشه ای تعبیه شده است. روی هر کدام از جرزهای هشت گانه در بالا، آثار مناره هایی به قطر یک متر و به بلندی 5/3 متر که با زیباترین معرق کاری مزین شده اند، باقی است.
داخل مناره ها پلکان مارپیچی به عرض 70سانتی متر که به حول قطر 20سانتی متر می پیچند، به چشم می خورد. این مناره ها فشار گنبد را عمودا خنثی می کنند. عقاید مختلفی درباره انتخاب هشت ضلعی بنا، عنوان می شود.
عده ای این انتخاب را به دلیل ایستایی و استحکام بنا دانسته اند و برخی به آن نشانه های مذهبی و مقدس داده اند. آنچه مسلم است عدد 8، نه مقدس است و نه دلیل مذهبی دارد. صرفا انتخاب این طرح از روی محاسبات تجربی معماری و به خاطر مرکزیت و ایستایی و احتمالا ایجاد ساعت آفتابی در نظر گرفته شده است یا بیشتر برای نشان دادن تزیینات و زیبایی بدنه گنبد در تمام طول روز است.
بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان با آجر محکم ساخته شده است و سپس روی گنبد را با روکش کاشی های فیروزه ای و لاجوردی و آبی به شیوه معرق کاری تزیین کرده اند. بنا دارای هشت پلکان مارپیچی یا حلزونی است که میان جرزها جای گرفته و به طبقات بالا و ایوان ها راه دارند.
در فراز چهار ایوان اصلی و بزرگ ، چهار پنجره بزرگ قرار دارد که روشنایی داخل بنا را تامین می کنند و همچنین از این پنجره ها برای تشخیص زمان نیز استفاده می شده است. گنبد آرامگاه ، عظیم و بسیار ضخیم و سنگین است. پایه های این ساختمان ناگزیر است که تحمل فشار بی اندازه را بنماید.
قطر این گنبد حدود 26متر، ضخامت دیوارهای آن 7متر و ارتفاع ساختمان از سطح زمین تا نوک گنبد حدود 50متر است. اگر کسی داخل اتاق ایستاده به این گنبد عظیم نگاه کند، عظمت و بزرگی آن در او حس حیرتی ایجاد می کند.
این گنبد روی طوقه مرتفعی با ابهت خاصی برافراشته است. علاوه بر اسکلت بنا و فرم و طرح بی نظیری که دارد، سیستم دوجداره آن هم مهم است. ضخامت دیواره گنبد 4/1 متر و فاصله دو جدار گنبد 60سانتی متر است.
گنبد با این ابعاد روی تکیه گاه های محدودی است و بدون هیچ گونه پشت بند یا وسیله تقویت کننده کناری ساخته شده است. ضخامت آن نیز از قاعده به طرف نوک گنبد تغییر می کند.
این تغییر از نظر افزایش استقامت و سبکی قابل بحث است و این نشان می دهد علی شاه معمار و همکارانش چقدر به علم اصول استاتیک پوسته ها و رفتار مکانیکی آن آشنا بوده اند.
پوشش بیرونی گنبد به وسیله پره و دنده هایی آجری به قسمت داخلی گنبد متصل است و فرقی که گنبد سلطانیه با دیگر گنبدهای دوپوسته جهان دارد این است که دو پوسته این گنبد با هم موازی هستند.
از نظر تناسب و مهارت در ساختمان بنا و طاق بندی و احداث پوشش و تنظیم مقاومت گنبد عظیم آن ، گنبد سلطانیه از جمله شاهکارهای معماری به شمار می رود. بیرون گنبد یکپارچه از کاشی فیروزه ای پوشیده شده و گلدسته و جبهه ایوان با آمیزش متناسب رنگهای لاجوردی ، فیروزه ای و سفید که در فواصل معین رنگ آجر هم بین آنها خود را نشان می دهد، تزیین شده اند.
طاق های ایوان با نقوش نفیسی به رنگ عمومی قرمز تیره هستند. سرتاسر سقف ایوان ها با گچبری پوشیده شده و در اضلاع هشت گانه طرحهای متنوع و جالب رنگ آمیزی شده اند. تزیینات داخل گنبد نفیس تر به نظر می رسد.
آرایش متنوع و زیاد تمام سطح بدنه تالار را می پوشاند. گچبری ها، مقرنس کاری ، کاشی کاری ، تزیینات آجری ، خطوط در کتیبه ها، رنگهای متنوع در تزیینات و کاربندهای خطوط خشن در معماری را محو می کنند و ظرافت خاصی را به بنا می دهند.
به طور کلی فضای داخلی بقعه چنان با دقت طراحی شده که فضای ایجاد شده چیزی فراتر از یک چشم انداز باز است. دیوارهای ضخیم به علت یکنواختی خشت طاق نمای عظیم و بلند، کمتر به چشم می خورند.
به نظر می رسد زاویه های میان این طاق نماها به وسیله مقرنس های کم عمق کاملا در پایه گنبد عظیم مدور حل شده اند. تمام اجزا در وحدت عظمتی آرام ترکیب شده اند. نورگیرها بخوبی موجب ورود نور کافی می شود.
گنبد علی رغم حجمش ، سبک و با روح به نظر می رسد و مانند طاق آسمان محکم است. در همه جا کتیبه هایی از آیات قرآنی پیام الهی را ابلاغ می کند. در همه جا ساختار و تزیینات یکپارچه است. نسبت ها هم آهنگ ، رنگهای غنی و درخشان همگی در یک تعادل کامل ترکیب شده و به بنا ظاهری یگانه بخشیده است.
اگر چه همیشه تزیینات در بناها می تواند رسالت تفکر و ذوق هنرمند را در معرض دید بگذارد فرم بنا، برای معماران و باستان شناسان و طراحان زیباست ، ولی مردم عامه بیشتر تزیینات را می فهمند و دوست دارند؛ اما در بنای معظم وبا شکوه سلطانیه ، غیر از تزیینات بنا ساخت بنا هم عامه مردم را به شگفتی و تحسین وا می دارد.
قدرت ابتکار و خلاقیت معماران و مهندسان ایرانی در ایجاد بنایی چنین شکوهمند به حدی است که آن را در شمار نوادر جهان در آورده است.
در آخر می توان گفت بنایی که به این ترتیب آرایش یافته ، تاثیر عجیب یک ساختمان هوایی را به انسان می دهد. در بعضی روزها، گنبد درخشان سلطانیه روی پایه خاکی رنگ و مناره های درخشان چنین می نماید که در آسمان بال گشوده است.
این اثر زیبا و دل انگیز مولود هنری است که با ظرافت خاص رنگ لاجوردی حاشیه گنبد را با رنگ طبیعی آجر انس داده و با مهارت در به کار بردن مواد مصروفه از بی قدری و کهنگی توده آبی یکنواخت گنبد که با آبی کمرنگ آسمانی مخلوط شده جلوگیری می کند و بیننده را به تمجید ذوق زینت گر معمار و هنر سازنده وا می دارد.
مهران رضازاده 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
