ناشرانی که نامشان آبروست

سوال اینجاست که ناشران تخصصی آن هم در حوزه آثار یک مولف، تا چه اندازه آسیب‌پذیرند و تا چه اندازه به تبلیغ‌های متفاوت نیازمندند؟ برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها به سراغ چند ناشر تخصصی رفته‌ایم؛ ناشرانی که در بسیاری مسائل شرایط فکری و کاری شان بسیار متفاوت از دیگر ناشران است.

فضای کاری و حتی انگیزه تاسیس انتشاراتی که آثار یک شخصیت دینی را بخواهد منتشر کند، بیش از هر عاملی، کاری دلی است. معمولا شاگردان و اطرافیان از سر دلسوزی یا علاقه به توزیع مطالب و آموزه‌ها و.... دور هم جمع می‌شوند و کتاب‌های استادانشان را به چاپ می‌رسانند.

مصطفی شاه‌محمدپور، مدیر موسسه پژوهشی فرهنگی مصابیح الهدی، که حدود دو سال و نیم است این موسسه را افتتاح کرده و در آن مشغول انجام فعالیت‌های مختلف است، درباره سابقه فعالیت این نشر می‌گوید: ما​ از شاگردان حاج‌آقا مجتبی تهرانی هستیم که علاقه داشتیم آثار ایشان را منتشر کنیم و پیش از آن، سابقه کار انتشارات هم نداشته‌ایم. ولی در این مدت زمان، تجربیات زیادی به دست آورده‌ایم. ما در این دو سال شش عنوان کتاب از آثار حاج‌آقا مجتبی تهرانی را چاپ کرده‌ایم. تاکنون فقط حدود 210 هزار نسخه از کتاب «خطبه فدک» به چاپ رسیده است.

موسسه فرهنگی انتشاراتی لیله‌القدر چاپ و توزیع کتاب‌های مرحوم استاد علی صفائی حائری (عین صاد) را به عهده گرفته است. سیدعباس لاجوردی، مدیر مسئول این موسسه می‌گوید: هدف ما بابت چاپ انحصاری آثار آقای صفائی نخست این بود که تعدادی از آثار قدیمی ایشان را که چاپشان مدتی در زمان حیات ایشان به تعویق افتاده بود، از نو چاپ کنیم. از طرف دیگر، آن دسته از آثار چاپ نشده را نیز در اختیار علاقه‌مندان قرار دهیم، زیرا معتقدیم کار متمرکز هم مفیدتر است و هم افراد علاقه‌مند راحت‌تر می‌توانند به کتاب‌های مورد نیازشان مراجعه کنند. این عوامل به طرح و توزیع افکار آقای صفائی کمک می‌کند.

داشتن انتشاراتی که منحصرا مسئول چاپ آثار یک شخص باشد، می‌تواند فاصله‌های غیرمنطقی بین اندیشمند و ناشر و توزیع‌گر کتاب‌ها را از بین ببرد. به گفته لاجوردی، در انتشاراتی که کار توزیع اندیشه‌های ده اندیشمند را به عهده دارد، مخاطب کمتر می‌تواند با نویسنده مورد علاقه‌اش ارتباط برقرار کند و فضا برای گفت‌وگوها و نقدهای مفیدی که راهنما باشند، کمتر پیش می‌آید. از نظر او، لازم است که ما برای گسترش اندیشه، خودمان را به کتاب و نوشته‌ها محدود نکنیم. بلکه در این میان باید به عنصر گفتمان هم توجه کنیم. لاجوردی می‌گوید: استادانی که زمانی شاگرد این علما بوده‌اند و راه را از آنان آموخته‌اند، باید در فضای آزاد با دیگر گروه‌ها به گفت‌وگو بنشینند.

او می‌گوید: چنین اندیشه‌هایی که مدعی ایجاد یک نظام فکری هستند، باید شارح داشته باشند. اگر شارحان اندیشه‌ها در دست‌اندازی‌های میان ناشر و توزیع کننده و مخاطب از بین برود، اندیشه زایش نخواهد داشت و کارساز نیز نخواهد بود.

لاجوردی تاکید می‌کند: آموزش اندیشه و نحوه فکر کردن، باید به صورت رزق و روزی باشد و نه به صورت حجیم.

تمام ناشرانی که نام یک علامه یا عالم دینی را دارند، به طور انحصاری به چاپ آثار یک نفر نپرداخته‌اند. بلکه ممکن است مانند انتشارات آیت‌الله مرعشی، آثار افراد مختلفی را به چاپ برسانند.

از چنین ناشرانی که آثارشان تخصصی است، نباید انتظار تیراژهای بسیار بالا داشت زیرا معمولا کار تخصصی، مخاطب عام را از دست می‌دهد و در عین حال همواره باید کسانی با وجود تمام سختی‌ها و مشکلات فرهنگی و مالی در راه چاپ آثار باارزش قدم بگذارند. این اتفاقی است که در این نشر رخ داده است زیرا کتاب‌های تخصصی به چاپ رسانده و بالاترین تجدید چاپ آثارشان به چاپ چهارم یا پنجم می‌رسد. پس عملا درآمدزایی زیادی ندارد.محمدرضا حاجی‌باقریان، معاون مسئول انتشارات و کتابفروشی آیت‌الله مرعشی می‌گوید: من تاکنون هم در بخش کتابفروشی فعالیت کرده‌ام و هم انتشارات و هم در بخش مرمت نسخ خطی. به همین جهت با اطمینان می‌گویم که اسم آقا، آبروی اینجاست. هر کس که به اینجا می‌آید، پیش از هر چیز فاتحه‌ای می‌خواند و حتی اگر کتاب خاصی برای خرید نخواهد، چند کتاب را تورق می‌کند.

یکی از مسائلی که شاید فقط در میان چنین ناشرانی یافت شود، این است که علاقه به کارهای دینی و جاری شدن آن در سطح اجتماع موجب می‌شود بعضی از این کتاب‌ها ارزان‌تر یا تحت شرایط خاصی به چاپ برسند. برای نمونه حاجی‌باقریان می‌گوید: اسم آقای مرعشی برای مردم معتبر است. مثلا ما هنگامی که برگه‌های اعلامیه سالگرد ایشان را چاپ می‌کنیم، چاپخانه و دیگر افراد به رایگان کار می‌کنند. تاجایی که گاهی ما هیچ هزینه‌ای بابت کاغذ و لیتوگرافی و... نمی‌دهیم. از همین جاست که می‌گویم اسم آقای مرعشی خیلی کار می‌کند. البته نباید فراموش کرد که موسس بعضی از این ناشران، افراد خانواده یا بازماندگان آن شخص هستند.

بحث تبلیغات درباره ناشران تخصصی علما از یک جهت ضروری است و از یک جهت نیز نیازی به آن نیست. از آنجا که در کشور ما معمولا علما و آیات عظام شناخته شده هستند، تبلیغات خاص برای انتشارات نیازی نیست. مدیر انتشارات حاج‌آقا مجتبی تهرانی نیز با تایید این مطلب می‌گوید: ما کار تبلیغاتی انجام نمی‌دهیم. زیرا اسم حاج‌آقا مجتبی آنقدر برای اهل سیر و سلوک آشناست که نیازی به معرفی و هزینه کردن مضاعف نیست. ما تاکنون فقط یک کار تبلیغاتی کرده‌ایم و آن هم چاپ تعدادی از عکس‌های حاج‌آقا برای افرادی که ایشان را نمی‌شناختند، بوده است.

این در حالی است که مدیر انتشارات لیله‌القدر تبلیغات در این زمینه را وظیفه دولت می‌داند که باید به صورت رایگان انجام دهد. او می‌گوید: دو واژه امروزه بسیار محروم است. یکی فرهنگ است و دیگری تبلیغات. تبلیغات امروزه به معنای ظاهری‌سازی برای بیهوده بزرگ جلوه دادن اجناس است. چنین تعریفی در کار فرهنگی بی‌معناست. تبلیغ یعنی کمک برای رساندن تولید کننده اندیشه به نیازمند اندیشه. اگر ما معتقدیم جامعه‌ای جوان و کنجکاو و آزاد داریم پس باید دید چگونه می‌توان آن را به صورت هدفمند توانمند کرد. استفاده از شخصیت‌های خاص، ما را به جایی نمی‌رساند. تبلیغ شخصیت‌سازی و شخصیت‌پروری نیست.

لاجوردی در این زمینه می‌گوید: ما باید نقاد باشیم و نه‌نقال. باید یاد بگیریم که در زمینه اندیشه نیز بت‌پرستی ممنوع است.

حاجی‌باقریان هم معتقد است: ناشرانی که اسم یک شخص را به همراه دارند، با مشکل مخاطب خاص مواجه نیستند. بلکه چیزی که نیاز دارند،‌ تبلیغ بیشتر و شناسانده شدن به مردم است. او می‌گوید: ما حدود 13 سال بود در نمایشگاه کتاب تهران شرکت نمی‌کردیم. امسال که پس از سال‌ها در نمایشگاه حاضر شدیم، غرفه بسیار کوچکی در اختیار ما گذاشتند.

معرفی نشدن به شکل درست موجب می‌شود تا نسل جدید محققان و کسانی که به دنبال کتب تخصصی انساب، فهرست‌نگاری‌ها و... هستند، نتوانند براحتی به منابع خود دست پیدا کنند. از این نظر لازم است که بیش از پیش به معرفی کتابخانه‌ای مانند کتابخانه آیت‌الله مرعشی که تعداد نسخ خطی‌اش بالاتر از منابع کتابخانه ملی و مجلس است، پرداخته شود.

البته هنوز هم در بحث کتاب و کتابخوانی معرفی‌ها به اندازه کافی و بدرستی نیست و این مساله محدود به این ناشران نمی‌شود. مدیر انتشارات لیله‌القدر می‌گوید: کتاب مذهبی با روح و روان مردم سر و کار دارند. کتاب، مرغ نیست که اگر 1000 تومان بیشتر شد، به علت نیاز ضروری مردم باز هم به خرید آن اقدام کنند. مشکل اینجاست که ناشران نه به طور کامل خصوصی می‌شوند که خودشان به حمایت خودشان بپردازند و راهکارهای مناسب ارائه دهند و نه امروز از جایی به‌طور مناسب حمایت می‌شوند. حتی در نمایشگاه کتاب تهران که برای ناشران برپا می‌شود، ما جایی برای تبلیغات نداریم زیرا برای هر پلاکارد باید فلان قدر هزینه بپردازیم.