حمام تاریخی شاه در مشهد

موزه مردم‌شناسی که در گذشته به عنوان گرمابه از آن استفاده می‌شده، 400 سال پیش و در زمان شاه‌عباس اول صفوی توسط مهدی قلی‌بیک، میرآخور و مسوول اصطبل اسب‌های شاه عباس ساخته و وقف آستان قدس رضوی شده است.

این بنا که علاوه بر حمام شاه، به حمام رضوی نیز معروف است و در دوران پهلوی گچکاری شده و به صورت حمام عمومی و نمره درآمد بود، تا سال 1356 مورد استفاده مردم قرار می‌گرفت تا این‌که در سال 1378 بازسازی شد و به شکل اولیه خود یعنی 400 سال پیش برگشت.

مدیر موزه درباره این حمام می‌گوید: وجود 13 لایه نقاشی در سربینه که هر کدام متعلق به یکی از دوران‌های تاریخی است، یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این حمام است. هر نسلی که آمده یک نقاشی مطابق ذوق و سلیقه خود و بدون تخریب نقاشی‌های نسل قبلی روی سقف کشیده، به این صورت که یک لایه ملات ساروج و آهک روی آن کشیده و سپس یک نقاشی جدید روی آن کشیده‌اند. به این ترتیب نقاشی‌هایی از دوران‌های مختلف که قدیمی‌ترین آن مربوط به دوره صفویه و آخرین و جدیدترین آن مربوط به اواخر دوره قاجار است، از 400 تا 90 سال پیش، روی سقف این بخش از حمام نقاشی شده است.

به گفته حجت حسنی، نقاشی‌های لایه سیزدهم، بیشتر آداب، رسوم و فرهنگ مردم دوران قاجار را نشان می‌دهد، یعنی نشانه‌هایی از آثار غربزدگی ایرانی‌ها و ورود به عصر مدرنیته که شامل ابزار و وسایلی است که برای مردم جذابیت داشته است مثل گرامافون، دوچرخه، بالن، هواپیما و اتومبیل، همچنین تصاویری از محلات قدیمی مشهد، داستان‌های شاهنامه و عاشقانه‌های لیلی و مجنون و شیرین و فرهاد نیز در این آثار مشهود است.

البته تا پیش از مرمت بنا کسی از وجود نقاشی‌ها آگاه نبود و زمانی پرده از صورت این تصاویر و راز درونشان برداشته شد که مرمت‌کاران میراث فرهنگی شروع به لایه‌برداری کرده و به لایه دوم‌گچ رسیدند. این کارشناس مسوول، به دیگر ویژگی‌های ممتاز معماری این بنا اشاره کرده و می‌افزاید: برخلاف حمام گنجعلی‌خان کرمان و... که مخصوص شاهزادگان و درباریان بوده حمام شاه یکی از بزرگ‌ترین حمام‌های کشور است که وقف امام رضا(ع) بوده و برای زائر امام رضا و استفاده همگان ساخته شده بود، به همین دلیل معماران آن هر هنری که در چنته داشتند، به خاطر وجود امام رضا(ع) در خلق این اثر ارزشمند به کار بستند.

مدیر موزه آستان قدس با اشاره به این نکته که اسمی از معمار این بنا در تاریخ نیامده، اما باتوجه به هنرهایی که در معماری اصیل ایرانی ـ اسلامی این بنا به کار رفته، احتمال این‌که بنا توسط شیخ بهایی، وزیر دانشمند و هنرمند شاه عباس ساخته شده باشد زیاد است، ادامه می‌دهد: یکی دیگر از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این حمام، تعبیه سونا و جکوزی در اصطلاح امروزی آن است.

به گفته حسنی، گر چه گفته می‌شود سونا و جکوزی محصول جدید معماری غرب است، اما ایرانیان در 400 سال پیش در معماری این حمام، سونا و جکوزی تعبیه کرده بودند. به این ترتیب که آب را از طریق لوله‌های سفالی به اسم تنبوشه از قنات به خزینه حمام هدایت می‌کردند و این آب با فشار به بدن افراد می‌خورد و حالت جکوزی امروز را داشت. که افراد بعد از آن یک فضای زیبا و بزرگ به نام چال حوض یا استخر آب سرد وجود داشت که افراد پس از خروج از آب گرم جکوزی، داخل این آب سرد می‌شدند که این عمل باعث خارج شدن خستگی از تنشان می‌شد. ضمن این‌که از این استخر برای آموزش شنا هم استفاده می‌شده است. یکی دیگر از شاخصه‌های معماری در این بنا، تفکیک ورودی و خروجی در قسمت سربینه است که مدیر موزه درباره آن می‌گوید: معمولا تمام حمام‌های قدیمی تنها یک ورودی داشته، به این ترتیب که افراد از همان دری که از رختکن وارد خزینه و گرمخانه می‌شدند، از همان در هم خارج می‌شدند، اما در این حمام یک میان‌در برای ورود طراحی شده و یک هشتی هم برای خروج، ضمن این‌که یک حوض کوچک هم وسط آن تعبیه شده که به عنوان پاشویه از آن استفاده می​شده است.