کتاب‌های الکترونیک در انتظار حمایت

به‌طور خلاصه‌ می‌توان کتابخانه‌ای به فضای یک کیلومتر مربع را درون یک دستگاه کوچک جیبی جا داد. با سرعتی باورنکردنی در میان آنها به جستجو پرداخت، یادداشتی بر آنها نوشت یا حتی یادداشت‌های دیگران را نیز مطالعه کرد.

از دیدگاه ناشر، ای‌بوک‌های آنلاین به یک بهشت برایشان تبدیل شده است. برای انتشار یک ای‌بوک نیروی کار کمتری نیاز است و معمولا کار با چند ویراستار و یک سردبیر (مدیر نشر) به‌نحو احسن به انجام می‌رسد؛ هر چند برخی ناشران ای‌بوک از هنرمندان گرافیک برای طراحی جلد و تصویرسازی برای کتاب نیز بهره می‌گیرند. هزینه نگهداری یک وب‌سایت آنلاین نیز نسبت به یک انتشاراتی بسیار پایین‌تر است. (هزینه‌های خرید کاغذ، حمل و نقل، انبارداری، انبارگردانی و چاپ را در نظر بگیرید!)

به‌دلیل همین هزینه‌های پایین است که بسیاری از ناشران آنلاین می‌توانند از کتاب‌هایی که شانس پرفروش‌شدن کمتری دارند هم استقبال کرده و آنها را منتشر کنند. کتاب‌هایی که انتظار می‌رود پیش از انتشار با حاشیه سود کمتری مواجه خواهد شد.

ناشران بزرگ همواره با صفی از کتاب‌های درخواستی مواجهند و معمولا مولفه‌های زیادی را برای چاپ یک کتاب در نظر می‌گیرند. این یعنی ممکن است نویسندگان تازه‌وارد نتوانند به این زودی‌ها حضور خود را در عرصه کتاب جشن بگیرند و اینجاست که انتشار الکترونیکی کتاب خودش را نمایان می‌کند.

بسیاری معتقدند بازار فرهنگ اشباع شده و شکل صنعتی آن بیش از پیش خودش را نمایان کرده است.

در دهه‌های 50 و 60 میلادی، شرکت‌های نشر آثار موسیقی جهانی آنقدر قدرتمند شدند که اجازه فعالیت به ناشران مستقل را نمی‌دادند. این شرکت‌ها با عقد قراردادهای همکاری، تقریبا کل مخاطبان را از آن خود کرده ‌بودند و این برای بسیاری از هنرمندان این صنعت غیرقابل تحمل شده بود. در دوران موسیقی پانک‌راک (Punk Rock) تعدادی از ناشران مستقل رشد کردند و در دهه 80 برای نخستین بار اولین چارت رسمی موسیقی ایندی (Indie: مخفف مستقل) منتشر شد.(1)

این روند روبه‌رشد با معرفی فروشگاه آیتونز صنعت موسیقی و البته نشر الکترونیک را تکان داد. موسیقیدانانی که شانسی برای حضور در لیبل‌های جهانی و معرفی خود نداشتند، حالا به کمک آیتونز و شبکه‌های اجتماعی بسادگی توانستند آثار خود را به گوش جهانیان برسانند.

موفقیت موسیقی ‌ایندی باعث شد اشکال دیگر هنر نیز به پیروی از این الگو، خود را از صنعتگران فرمول محور جدا و آثار مستقلی خلق کند.

ارزان بودن مراحل تولید کتاب و آسان شدن عرضه کتاب الکترونیک سبب شد بسیاری از نویسندگان براحتی و با هزینه‌ای اندک، کتاب‌های خود را از طریق اینترنت منتشر کنند و به لطف شبکه‌های اجتماعی، مخاطب خود را به دست آورند.

مطالعات انجام شده در بنیاد بیل و ملیندا گیتس نشان می‌دهد کتاب‌های الکترونیک باعث رشد 60 درصدی مطالعه شده است. این در حالی است که بیش از 88 درصد این کتابخوان‌ها، کتاب‌های خود را خریداری کرده و از دوست خود قرض نگرفته‌اند.(2)

حتی مخالفان نوستالژی دوست کتاب‌های کاغذی هم معتقدند نسل جدید کتاب‌ها مزیت‌های چشمگیری به پدران کاغذی خود دارند! با این حال کتاب‌های الکترونیک به‌تنهایی باعث نمی‌شود وضعیت کتابخوانی کشورمان دچار تحول اساسی شود. بیایید بریده خبری را از وب‌سایت ایرنا در 11 بهمن سال گذشته منتشر شده، بخوانیم:

«ابراهیم شمشیری روز سه‌شنبه در حاشیه گردهمایی منطقه‌ای مدیران مسوول کتابخانه‌های عمومی مشارکتی 11 استان کشور در مشهد، طی گفت و گو با خبرنگاران افزود: از این سرانه، مطالعه کتاب‌های غیردرسی حدود 30 دقیقه در روز است که 12 دقیقه آن مختص کتاب‌های قرآن و ادعیه و بقیه مربوط به سایر کتاب‌ها می‌باشد.»

هر چند این پدیده نوینی است، اما چرخه تولید و مصرف کتاب‌های الکترونیک در کشورهای توسعه یافته بخوبی جا افتاده است. کتابخوان‌های الکترونیک با قابلیت دسترسی مستقیم به اینترنت با پایین‌ترین قیمت به کاربران عرضه می‌شود. قیمت کتاب‌ها بسیار پایین‌تر از کتاب‌های ارزان Paperback است و زمان خرید و تحویل آن نیز در کسری از ثانیه انجام می‌شود.

سوای ساده‌تر شدن نشر الکترونیک برای ناشران، دسترسی خریدار به اطلاعات منتشره کتاب‌های جدید نیز به مراتب ساده‌تر شده است. کافی است خریدار کتابخوان خود را باز کند و نگاهی به جدیدترین کتاب‌های منتشر شده بیندازد و با فشردن چند دکمه، آن کتاب را مستقیما روی کتابخوانش دریافت کند، آن هم وقتی روی نیمکت پارک نشسته است.

اینها همه در حالی رخ می‌دهد که قانون کپی رایت در این کشورها بخوبی اجرا می‌شود و دزدیدن فایل‌های دیجیتال که امری ساده‌تر از دزدیدن یک جسم فیزیکی به‌نظر می‌رسد، نه‌تنها کاری غیراخلاقی، بلکه دشوار و غیرممکن است.

یکی از معدود مزیت‌های نمایشگاه کتابی که هر سال برگزار می‌کنیم، ارتباط مستقیم مردم با ناشران کتاب است. این رویداد، سالی 10 روز رخ می‌دهد و با وجود ترافیک، سالن‌های شلوغ و غرفه‌های به‌هم چسبیده، فضای داغی بر آن حکم‌فرماست.

کتب الکترونیک، بخصوص برای جامعه ناشران ایران که از مشکلات عدیده‌ای چون گرانی کاغذ، پخش نامناسب، گردش مالی ضعیف و روند طولانی گرفتن مجوز می‌نالند، می‌تواند راهگشا باشد. اما این راهگشایی به این معنی نیست که هر ناشر کتاب‌های خود را به‌صورت الکترونیک به فروش برساند. کتابخوان‌های الکترونیک موجود در کشور همه وارداتی بوده و قابلیت نمایش صحیح متون فارسی را ندارند و به یک گجت خاص برای اهداف ویژه تبدیل شده‌است. در صورتی که با اندکی تلاش می‌توان نمایشگاهی به عظمت نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران را هر روز و در وب‌سایت‌های داخلی مشاهده و کتاب‌های مورد علاقه خود را خریداری کرد.

در مورد این موضوع، با محمد ماشین‌چیان، از فعالان بازار سرمایه و پیشگامان ورود فناوری کاغذ الکترونیک به کشور گفت‌وگویی تلفنی انجام دادیم. وی معتقد است: «نیازی اساسی به سرمایه‌گذاری در صنعت نشر احساس می‌شود. وضعیت نشر کتاب با توجه به این که بیش از 90 درصد کاغذ مصرفی ناشران درکشور وارداتی است و عواملی از جمله قیمت روزافزون کاغذ، تحریم‌ کشورهای خارجی و... بر صنعت نشر تاثیر منفی می‌گذارد و نتیجه آن را می‌توان در سرانه رو به‌ کاهش مطالعه کتاب مشاهده کرد. در نتیجه، نیاز به رویکردی جدید کاملا احساس می‌شود.»

وی همچنین افزود: «منظور از حمایت و سرمایه‌گذاری قابل توجه ورود، سرمایه‌گذاری، و تصدیگری مستقیم دولت نیست‌؛ بلکه هدف اصلی جلب حمایت و همکاری دانشگاه‌ها و ناشران است.»

این فعال بازار سرمایه تاکید کرد: «یکی از مهم‌ترین اصول در سرمایه‌داری، بحث بدهی معوقه و شیوه حصول آن است. کتابخوان‌های الکترونیک به‌عنوان رویکردی جدید در این صنعت، گران است و طبیعتا تهیه آنها برای قشر دانشجو میسر نیست. با آن که حاضر بودیم این زمینه را به صورت قسطی در اختیار دانشجوها قرار دهیم، متاسفانه گفت و گوهای ما با دانشگاه‌ها برای تضمین پرداخت کتابخوان‌های ایرانی به نتیجه‌ای نرسید. از سوی دیگر، ناشران برخوردهای متفاوتی با این پدیده داشتند. ناشران بزرگ که می‌توانستند از محوریت خود در بازار نشر استفاده کنند، انگیزه‌ای برای ورود به این عرصه نداشتند و روش‌های سنتی و بی‌دردسر را ترجیح می‌دادند. ناشران کوچک البته از این موضوع استقبال کردند. ضمن آن‌که قدم‌های مفیدی برای پیاده‌سازی فناوری DRM در این کتابخوان‌ها برداشته بودیم.»

مزایای کتاب‌های الکترونیک بسیار است، اما اگر سناریوی همه‌گیر شدن آن در ایران را بررسی کنیم، به ضعف‌های بزرگی خواهیم رسید که مهم‌ترین آن، اجرا نشدن صحیح قانون کپی رایت است. کافی است در گوگل عبارت «مجموعه کتاب الکترونیک در یک دی‌وی‌دی» را جستجو کنیم تا ببینیم هزاران جلد کتاب در یک دی‌وی‌دی و به قیمت یک جلد کتاب به فروش می‌رسد. در حالی که کپی رایتی اعمال نمی‌شود. اینها بجز وب‌سایت‌هایی است که کتاب‌های منتشر شده را دوباره تایپ و به صورت رایگان در اختیار دیگران قرار می‌دهد. بنابراین شاید بهتر باشد پیش از هر چیز ابتدا زیرساخت‌های اساسی‌تر را بهبود ببخشیم.

فراهم‌شدن زمینه استفاده از کتابخوان‌های الکترونیک در ایران دور از دسترس نیست، کافی است بخش‌های مختلف این صنعت با یکدیگر همکاری و تعامل بیشتری داشته باشند. اپراتورهای مخابراتی فعلی توانایی خدمات‌دهی دیتا در بیشتر نقاط کشور را دارد،‌ ناشران می‌توانند کتاب‌های الکترونیک خود را با استفاده از فناوری‌هایی چون DRM در اختیار مخاطب قرار دهند و دانشگاه‌ها و مراجع علمی کشور به‌جای ترویج کپی گرفتن از جزوه‌ها و کتب مرجع به سنتی‌ترین شیوه ممکن! از کتاب‌های الکترونیک حمایت فرهنگی کنند. از مزیت‌های اقتصادی بیشمار آن که بگذریم، دست کم محیط زیست سالم‌تری نیزخواهیم داشت.

محمدرضا قربانی

مراجع: