پزشکی که همیشه در کنارتان است

پزشکی از راه دور یعنی چه و چه تحولاتی را با وجود این امکان می‌توانیم در نظام سلامت و بهداشت یک جامعه شاهد باشیم؟

این موضوع نسبتا قدیمی است و از وقتی تصمیم گرفته شد انسان به فضا اعزام شود برای کنترل علائم حیاتی فضانوردان موضوع پزشکی از راه دور مورد توجه قرار گرفته است. بتدریج این بحث در کشورهای مختلف دنیا برای کاربردهای مختلف در نظر گرفته شد. مثلا در ژاپن به دلیل این‌که تعداد متخصصان پاتولوژی خیلی زیاد نیست شبکه‌ای تشکیل شده که تشخیص از راه دور نمونه‌های پاتولوژیک را ممکن می‌کند. به تبع آن در کشورهای دور و محروم‌تر مانند کشورهای آفریقایی این فناوری بسیار مورد توجه قرار گرفت. بتدریج و با توجه به نیازها و کاربردهای جدید، وسایل و امکانات جدیدی هم در این رابطه در دنیا تولید شد.

دهه 90 میلادی نقطه عطفی در رابطه با فناوری اطلاعات به صورت کلی و خاص در حوزه پزشکی بود. امکانات و وسایل گسترده بعلاوه پروتکل‌های جدید برای بهره‌گیری مناسب‌تر از این فناوری‌ها در این دهه فراهم شد.

ساده‌ترین روش پزشکی از راه دور می‌تواند مشاوره تلفنی باشد که این امکان را فراهم می‌آورد تا فردی با پزشک متخصص به طور مستقیم ارتباط برقرار و سوالاتش را مطرح کند یا پزشکی از مشاوره متخصصان دیگر استفاده کند و نتیجه مشاوره را برای بیمارش به کار گیرد. اما آن چیزی که در حال حاضر پزشکی از راه دور را متفاوت کرده و باعث جهانی‌سازی آن شده 3 مرحله متفاوت بروز آن است که یکی بحث دیجیتالی‌شدن است. مرحله بعد مرحله مجازی‌سازی است که اصولا روال‌‌ها و فرآیندهای خدماتی و تولیدی را دچار تحول و انقلاب کرده است، چراکه در مرحله اول، تمام تلاش این است آن چیزی را که موجود است به فرمت‌های الکترونیک تبدیل کنند، اما در مرحله مجازی‌سازی سیستم شفاف‌ ترشده و کار خیلی مردمی است. این مرحله یک مرحله فوق مرحله دیجیتالی‌‌شدن است و باعث ایجاد تحول در خدمت، محصول یا تولید می‌شود. پزشکی از راه دور هم از همین موضوع تبعیت می‌کند، یعنی ابتدا تلاش این بود که چگونه بتوانیم علائم فرد را به صورت الکترونیکی به راه دور بفرستیم. اما حالا مباحث هوشمندسازی آن مطرح است. در این مرحله سیستم به صورت هوشمند پاسخگوست و از مرحله‌ای که نیاز است به پزشک متصل می‌شود. درواقع در این سیستم‌ها Guide line‌هایی وجود دارد که تا چند مرحله به صورت خودکار پاسخگوست و از یک مرحله به بعد کاربر را به مرکز کنترل تماس وصل می‌کند تا با پزشک مربوط مرتبط شود، بنابراین خدمات در این سیستم‌ها لایه‌بندی شده است و در سامانه‌های درمانی و تشخیص می‌تواند به صورت مکمل پروسه خدمات پزشکی، سلامت و درمانی را کامل کند. در این مرحله به عنوان نمونه می‌توان به ابتکار مرکز نفرولوژی کودکان دانشگاه علوم پزشکی تهران اشاره کرد. با توجه به این که کودکان بستری در این بیمارستان دچار مشکلات و نارسایی‌های کلیوی هستند و باید مرتب تحت بررسی قرار گیرند، ناچار بودند 3 - 2 بار در سال به تهران مراجعه کنند. این رفت و آمدها با اقدامی ‌ساده به حداقل ممکن رسیده است، به این صورت که بیماران نتایج آزمایش را اسکن و به ایمیل مرکز ارسال می‌کنند. پس از آن متخصصان مربوط با بیمار تماس گرفته و دستورات لازم را به صورت تلفنی به او می‌دهند. به این ترتیب علاوه بر این که کودک مریض مجبور به مراجعه حضوری به مرکز نیست، سوابقش هم که در سیستم ثبت می‌شود در طول زمان قابل ردیابی است، اما چیزی که دنیا به سمت آن حرکت می‌کند و پیش‌بینی‌ می‌شود که تا سال 2016 آثار آن محقق شود، بحث شخصی‌سازی در همه خدمات از جمله خدمات پزشکی است.در این مرحله از پزشکی از راه دور گفته می‌شود. هر فردی با توجه به شرایط ژنتیکی‌ای که دارد باید داروی مخصوص خودش را دریافت کند و خدمات مراقبتی خاص خودش را می‌خواهد.

اولین و بهترین مزیت گسترش این مقوله دستیابی به اطلاعات پزشکی سالم و درست است. یکی از مشکلاتی که در حال حاضر وجود دارد این است که افراد نمی‌دانند چه چیزی درست است، بخصوص کسانی که بیماری‌های مزمن دارند به دلیل کمبود اطلاعات دچار باورهای غلط می‌شوند.

اولین گام در پزشکی از راه دور این است که سامانه‌های اطلاعاتی برای مردم فراهم و معرفی کنیم. گام بعدی این است که افراد بتوانند پاسخ سوالات خود را از منابع مطمئن دریافت کنند. گام‌های بعدی امکان مراقبت از بیمارانی است که مدام باید تحت کنترل پزشک باشند. پیشرفته‌تر از آن چند سال دیگر اتفاق می‌افتد که با وجود گوشی همراه، بیمار همیشه یک پزشک را در کنار خود احساس کند.

اصل نجات بیمار است، در واژه پزشکی از راه دور پزشکی که تغییر نمی‌کند. این« از راه دور» مهم است که بدون این که فرد متخصص بدون آن که به صورت فیزیکی در یک مکان باشد بیمار را درمان می‌کند. چنین امکانی مصادیق مختلفی دارد که مشاوره تلفنی جزو گام‌های اولیه‌ای است که هنوز هم ادامه دارد.

در مورد جراحی از راه دور باید گفت این کار در واقع یک پروژه تحقیقاتی است که ابعاد انجام جراحی با استفاده از روبات و از راه دور را بررسی می‌کند. این کارها صرفا نگاه به آینده است و هنوز وارد فاز عملی خودش نشده است. ما به لحاظ علمی مشکل نداریم و به لحاظ قدرت عملیاتی‌شدن هم کاملا حرفه‌ای شده‌ایم. البته نه به این معنا که توهم پیدا کنیم کار تمام است. اما امکاناتی داریم که اگر برنامه‌ریزی خوبی روی آنها صورت بگیرد کارهایی می‌توان انجام داد که شگفتی‌آور خواهد شد. ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های ما فوق‌العاده است، اما نیاز به هم‌افزایی دارند تا بتوانند در کنار هم قرار گیرند، اصولا در دنیا نوآوری چندتخصصی است.

خدمات متفاوت در پزشکی

پزشکی از راه دور به آن بخش از سلامت الکترونیک اطلاق می‌شود که خدمتی خارج از مکانی که فرد در آن قرار دارد، ارائه شود. ما در e-health دنبال این بودیم که پرونده‌ها الکترونیکی شود که بتوان از روی سوابق، بیماری آینده فرد را بررسی و پیش‌بینی کرد، اما V- health بسیار گسترده است، مثلا یک منطقه 5 سال رصد می‌شود تا بیماری‌های احتمالی ساکنانش بررسی شود. با وجود پرونده الکترونیک،پزشک با مشاهده سوابق بیماری داروی مناسب تجویز می‌کند، اما زمانی که V- health مطرح است، برنامه‌ها و خدمات در سطح جدیدی از ارتباط و یکپارچگی قرار می‌گیرد و پرونده‌های مجازی شامل همه مولفه‌هایی که در سلامت افراد جامعه موثر است اعم از انواع رفتارهای دارویی و روانی بررسی و مدل جدیدی برای سلامت جامعه طراحی می‌شود. یعنی سیاست‌ها، برنامه‌ریزی‌ها، تحقیقات و... کاملا در خدمت سلامت جامعه قرار می‌گیرد. با چنین امکانی حتی مریض‌های high risk شناسایی می‌شوند که در حالت عادی قابل پیش‌بینی نیست. حتی می‌توان با بررسی جوامع مختلف افراد متفاوتی که ممکن است دچار بیماری خاصی شوند را شناسایی کند تا پزشک حتی قبل از بروز نشانه‌های بیماری در صدد پیشگیری و درمان فرد برآید.

Mobil health هم شاخه دیگری از این نوع خدمات است. در این فناوری ژنوم در موبایل فرد ثبت می‌شود و در نتیجه برای هرفرد دارو و درمان‌های ویژه خودش صورت می‌گیرد. حتی شرکت‌های دارویی به‌صورت سفارشی برای هر فرد دارو تولید می‌کند. اینها تخیل نیست و امکان‌پذیر است.

بهاره صفوی / گروه دانش