انبارهای غله در دل صخره

این روستا در بین راه ایلام به دره شهر، در 25 کیلومتری شهر دره‌شهر قرار دارد و یکی از روستاهای زیبای استان ایلام است.

در دره بزرگ روستا، دو صخره روبه‌روی هم قرار گرفته و در دل هر دو صخره، انبارهایی برای ذخیره گندم ساخته شده است.در کنار انبارهای فراوان گندم، یک انبار در دل صخره‌ها ساخته شده است که با دیگر انبارها تفاوت دارد. این انبار تاریخی مخصوص ذخیره نمک بوده و به طور جداگانه در آن سوی انبارهای گندم ساخته شده است.در انتهای روستا نیز خانه​ای قدیمی وجود دارد که نشان می‌دهد این خانه با انبارهای تاریخی گندم در دل صخره‌ها ارتباط دارد. این انبارها به گونه‌ای بسیار زیبا و عجیب روی صخره‌های بزرگ، طوری طراحی شده که گندم‌ها در این محل تا 3 سال ماندگاری دارد و خراب نمی‌شود.

وجود انبارهای گندم در دل صخره‌ها که تعدادشان بیش از 30 عدد است که برای ماندگاری و ذخیره گندم و از طرفی برای جلوگیری ازدسترسی راهزنان طراحی شده است . توجه به وجود دو صخره روبه‌روی هم نشان می‌دهد که در این مکان امنیت نیز مدنظر قرار گرفته است.

کارشناس مسوول مرکز باستان‌شناسی ایلام با اشاره به سنگ و گچ نیمکوب به عنوان مصالح به کار رفته در این سازه‌های معماری، به جام‌جم می‌گوید: این سازه‌ها با عنوان انبار یا «تاپو» که در برخی گویش‌های استان به آن «مرز» هم می‌گویند، در دوران‌های مختلف برای انبار کردن غلات مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

به گفته بیان پیرانی، تاپوها معمولا در محل استقرار موقت عشایر، یعنی در محل قشلاق و ییلاق آنها و در مناطق بخصوصی و بویژه روی صخره‌هایی که دارای فرورفتگی هستند، به شکل مخروطی ایجاد می‌شده است.

وی با بیان این‌که این تاپوها صرفا برای نگهداری غلات شامل گندم و جو و برای مصرف ساکنان و احشام بوده است، می‌افزاید: دریچه‌ای که روی این تاپوها تعبیه شده، به منظور ریختن و برداشتن غلات ایجاد شده است.

پیرانی با بیان این‌که ساخت این انبارها در همه دوران های تاریخی در ایلام وجود داشته است،‌ می‌گوید: اوج ساخت و کاربرد آنها به دوران متاخر اسلامی یعنی صفویه و قاجاریه بویژه سال 1320 که در ایران و بویژه در این منطقه قحطی و غلات کمیاب شد و به واسطه همین قحطی نیز دزدی و راهزنی زیاد شد مربوط می‌شود.

در این هنگام مردم این استان بویژه در مناطق صخره‌ای تصمیم گرفتند انبارهایی را در مناطقی که دسترسی سختی دارد ایجاد کنند تا از دست درازی راهزنان در امان بماند.

این کارشناس مسوول که تحقیق در دره شهر ایلام را به همراه سایر باستان‌شناسان از سال 84 شروع کرده، خاطرنشان می‌کند: طبق بررسی‌ها و مطالعات به خاطر کمبود برنج و استفاده کم آن در گذشته در این انبارها برنج ذخیره نمی‌شده است.

گندم هم که در سال‌های قحطی وجود نداشته، بنابراین بلوط تنها میوه‌ای بوده که در آن دوران، ساکنان این مناطق تلخی آن را می‌گرفتند، آن را آرد و سپس برای مصرف در انبارها ذخیره می‌کردند. علاوه بر روستای زید، مناطق آبادانان، ماژین، زرین‌آباد، شیروان چرداول و دهلران نیز چنین سازه‌هایی دارد که توسط عشایر این مناطق احداث شده است. عشایر پس از برداشت غلاتشان آن را در این انبارها ذخیره می‌کردند و سپس به ییلاق می‌رفتند و پس از برگشت از آنها استفاده می‌کردند.

به گفته پیرانی، این انبارها که با ابعاد یک و نیم در نیم متر و دو در یک متر ساخته شده‌، تا همین 60 ـ 50 سال پیش در روستای زید کاربرد داشته است، اما اکنون فقط در مناطق صعب‌العبوری که رفت و آمد و حمل غلات و مایحتاج ضروری عشایر با سختی فراوان صورت می‌گیرد، از آنها استفاده می‌شود.

فاطمه مرادزاده / گروه ایران