مرض‌قند‌ آنقدرها هم تلخ نیست

بله، نه‌تنها در ایران، بلکه در همه جای دنیا دیابت در حال افزایش است. به طوری که بیش از 366 میلیون نفر در سراسر دنیا در حال حاضر مبتلا به دیابت هستند و تا سال 2025 بیش از نیم‌میلیارد نفر مبتلا به دیابت می‌شوند.

نزدیک به 6 میلیون نفر مبتلا به دیابت در کشور زندگی‌ می‌کنند، مثلا در تهران بیش از 13 درصد از جمعیت بالای 20 سال به دیابت مبتلا هستند.

بیشترین شیوع دیابت در دنیا متعلق به کشورهای خاورمیانه است که شامل کشور ما نیز می‌شود، مثلا در کشور امارات نزدیک به 20 درصد از جمعیت آن مبتلا به‌دیابت هستند.

شیوع دیابت به عوامل مختلفی نظیر تغذیه، تحرک، افزایش طول عمر و... بستگی دارد که زندگی شهرنشینی هم یکی از همین عوامل محسوب می‌شود. در خاورمیانه و کشورهایی نظیر کشور ما زندگی شهرنشینی بشدت در حال افزایش است؛ به شکلی که هر 30 سال یک شهر به وجود می‌آید، مثلا همین شهرک‌های اطراف تهران تا 30 سال پیش در حد یک روستا بود، بنابراین افزایش شهرنشینی که سبب می‌شود سبک زندگی به سمت کاهش تحرک، تغذیه نامناسب و افزایش استرس و اضطراب برود، در واقع عوامل شیوع دیابت را افزایش می‌دهد. بر این اساس افزایش شهرنشینی که در خاورمیانه رو به گسترش بوده، توانسته عاملی برای افزایش شیوع دیابت در این منطقه شود، در حالی که در اروپا و کشوری مانند ایتالیا هر 600 سال یک شهر ساخته می‌شود.

بله، می‌توان گفت زندگی شهری رفاه کاذبی ایجاد می‌کند که سبب می‌شود مردم کمتر تحرک داشته باشند،‌ از غذاهای آماده خصوصا فست‌فودها بیشتر استفاده کنند و سرعت زندگی شهری سبب می‌شود اضطراب و استرس در زندگی آنها دوچندان شود. این عوامل جزو مجموعه عواملی محسوب می‌شود که در شیوع دیابت تاثیرگذار است . مثلا به افراد توصیه می‌شود، 15 دقیقه در روز پیاده‌روی کنند، اما اغلب پاسخ می‌دهند‌ وقت ندارند، در حالی که برای صف غذاهای فست‌فودی ممکن است بیش از 15 دقیقه منتظر شوند. البته این مسائل از جمله عوامل اجتناب‌ناپذیر زندگی شهری محسوب می‌شودکه باید با در نظر گرفتن اهمیت سلامتی، ‌تحت کنترل قرار گیرد.

بله، سن ابتلا به دیابت در سراسر دنیا پایین آمده است، ‌از عوامل به وجود آورنده این مساله هم می‌توان به ژن و وراثت اشاره کرد، اما علاوه بر این عوامل، عوامل محیطی نیز در ابتلا به دیابت بسیار تاثیرگذار است. عوامل محیطی حتی سبب شده تا سن ابتلا به دیابت نوع اول نیز به زیر 2 سال کاهش یابد، در‌حالی‌که در گذشته بسیار نادر بود که کودک زیر 2 سال به دیابت نوع اول مبتلا شود. درخصوص دیابت نوع دوم نیز سن ابتلا به آن در کشور ما حدود 10 تا 15 سال نسبت به کشورهای پیشرفته کاهش یافته است.

ببینید، عوامل محیطی شامل تغذیه، تحرک، آلودگی‌ هوا، استرس‌ها و بیماری‌های جدید و حتی عوامل ناشناخته و پیچیده دیگری در مجموع، هم بر میزان شیوع و هم بر سن ابتلا به دیابت تاثیر داشته است.

تجربه کشورهای پیشرفته و توجه به حمایت سازمان‌های بیمه‌گر با سرمایه‌گذاری در پیشگیری به جای درمان نشان می‌دهد که دیابت قابل پیشگیری است. اتفاقا در کشور ما اعمال سیاست‌های پیشگیرانه نسبت به دیابت آسان‌تر از آن کشورهاست، چرا که هنوز میزان شیوع دیابت در شهرهای کوچک و مناطق روستایی کشور پایین است، اما متاسفانه به خاطر نداشتن فرهنگ آینده‌نگری توجه به پیشگیری از دیابت در کشور ما کمرنگ است.

ببینید، فرد دیابتی از ابتدا بیمار نیست. بلکه با یک کمبود مواجه است، اما وقتی دچار عوارض دیابت می‌شود، یک بیمار محسوب ‌‌می‌گردد ، پس با پیشگیری می‌توان بیماری و عوارض آن را تحت کنترل درآورد. در کشورهای پیشرفته بیمه‌ها برای کاهش هزینه‌های درمان و خصوصا عوارض دیابت، سعی می‌کنند با آموزش درست بیماران که به مراتب هزینه کمتری نسبت به درمان عوارض دارد، هم در هزینه‌ها صرفه‌جویی کنند و هم عوارض دیابت را تحت کنترل درآورند، اما متاسفانه در کشور ما هزینه‌هایی نظیر آموزش بیماران در بیمه‌ها تعریف نشده است.

حالا که نمی‌توانیم برای همه امکانات پیشگیری و آموزشی را فراهم کنیم باید به سمت شناسایی گروه‌هایی برویم که بیشتر در معرض خطر ابتلا به دیابت هستند که البته حدود 30 درصد از افراد جامعه در معرض خطر ابتلا به این بیماری قرار دارند.

آموزش‌های پیشگیرانه می‌تواند فرد مبتلا به دیابت را از عوارض دیابت شامل مشکلات قلبی، کلیوی، زخم‌پا و سایر عوارض حفظ کند. متاسفانه اغلب مبتلایان به اشتباه فکر می‌کنند که باید با مصرف دارو دیابت را کنترل کنند، در حالی که مصرف دارو در کنار توجه به تغذیه، تحرک و همه توصیه‌های پزشک می‌تواند به فرد در کنترل و جلوگیری از ابتلا به عوارض دیابت کمک کند. در واقع درمان دیابت دست 2 نفر است. پزشک و فرد دیابتی با هم باید در پروسه درمان و کنترل بیماری شریک باشند، ضمن این که بیش از نیمی از این پروسه بر دوش فرد دیابتی است.

اغلب افراد به لذت‌های آنی توجه بیشتری دارند، فرد مبتلا به دیابت هم بر همین اساس ممکن است در رژیم غذایی خود به همه موارد توصیه شده عمل نکند، بنابراین باید این آموزش‌ها بتواند به رفتار تبدیل شده و فرد دیابتی با نگاه به آینده به سلامتی خود توجه کند. مثلا در کشور ما متخصصان تغذیه، روان‌شناسی نمی‌خوانند در صورتی که لازم است با توجه به روحیات فرد به او آموزش تغذیه داده شود. در واقع در تیم درمان یک فرد دیابتی باید یک روان‌شناس هم وجود داشته باشد. چراکه مثلا یک فرد دیابتی آمادگی پذیرش توصیه‌های پزشک را دارد، اما فرد دیابتی دیگر ممکن است نسبت به توصیه‌های پزشک مقاومت کند، بنابراین نمی‌توان به هر دوی این افراد توصیه‌های مشترکی درخصوص کنترل تغذیه یا موارد گفته شده، داشت.

لزوما نمی‌توان ارتباط دقیق و تعریف شده‌ای بین عامل جغرافیا و شیوع دیابت تعریف کرد، مثلا در ایران در مناطق بوشهر و یزد میزان شیوع دیابت بیشتر از سایر مناطق کشور است، اما از طرفی افرادی که در مناطق روستایی و شهرهای کوچک زندگی می‌کنند و درواقع هنوز سبک زندگی‌شان از حالت سنتی به شکل زندگی در کلانشهرها تغییر نکرده، کمتر به دیابت مبتلا می‌شوند. مثلا میزان شیوع دیابت در شهرهایی با جمعیت بالای یک میلیون نفر بیشتر است. در کلانشهرها نیز شیوع دیابت در حاشیه شهرها بیشتر از خود کلانشهرهاست.

افرادی که در روستا و شهرهای کوچک زندگی می‌کنند به خاطر نوع زندگی در آن مناطق، تحرک بیشتری دارند، استرس‌ها و اضطراب آنها کمتر از زندگی در کلانشهرهاست و تغذیه این افراد نیز سالم‌تر است، اما زندگی در کلانشهرها و مناطق حاشیه شهرها سبب می‌شود که افراد بیشتر در معرض فاکتورهای ابتلا به دیابت باشند. همان فرد روستایی که زمین‌اش را می‌فروشد، به شهر می‌آید و در آپارتمان زندگی می‌کند و درواقع دچار یک رفاه کاذب می‌شود، همان شخص هم بیشتر در معرض ابتلا به دیابت است.

عملکرد وزارت بهداشت نسبت به گذشته بسیار بهتر است، اما نمی‌توان گفت عملکردی ایده‌آل است، چون زمانی می‌توان عملکرد این وزارتخانه را مطلوب ارزیابی کرد که کنترل دیابت در کشور درست انجام شود، بیمه‌ها در بحث پیشگیری از ابتلا به این بیماری مداخله کنند و در مجموع عوارض این بیماری هم کاهش یابد. مثلا طی برنامه‌ای در کشور آلمان در طول 10 سال با آموزش پزشکان، بیماران و سیستم درست بیماریابی مشاهده شد که با چنین برنامه‌ای می‌توان تا حدود 50 درصد عوارض دیابت در کشور را کاهش داد.

بله، این برنامه از شهرهای کوچک شروع شد و حالا به شهرهای بالای یک میلیون نفر هم رسید، اما بهتر است از همکاران وزارت بهداشت سوال کنید که این برنامه چه نتایجی داشته است؟

مراکز دیابت ما تبدیل به درمانگاه شده‌اند، در صورتی که فرد مبتلا به دیابت بیشتر از هر چیزی نیاز دارد که با آموزش و کنترل درست از عوارض دیابت دور بماند، نه این که به‌مرحله عوارض و درمان برسد، پس باید تحقیق شود که مراکز دیابت تا چه اندازه در کنترل این بیماری موفق بوده‌اند.

برنامه ایده‌آل یعنی وقتی که فرزند من مبتلا به دیابت شد، بعد از مراجعه به مراکز درمانی و مطلع شدن از بیماری، نامه‌ای به در منزل او برود و به او گفته شود که به کدام مرکز دیابت برود تا آموزش‌های لازم برای آشنایی و کنترل این بیماری را بگذراند و همیشه تحت نظر این مرکز باشد و در آن نامه قید شود که در صورت مراجعه نکردن، باید هزینه همه عوارض ناشی از دیابت را خودش بپردازد و او ترغیب شود که تحت برنامه آموزش و کنترل این بیماری باشد تا از عوارض دیابت دور بماند.

اگر از همین امروز حرکت ما به سمت اجرای چنین برنامه‌ای باشد، احتمالا در 3 یا 4 دهه آینده این اتفاق در کشور ما به وقوع بپیوندد.