روند رو به رشد تولید علم در ایران

نقش مهم علوم مختلف در پیشرفت جوامع باعث شد تا واژه علم‌سنجی یا سنجش داده‌های علمی از دهه 50 قرن 20 میلادی پا گیرد. در پی یک دهه تحقیق و مطالعه در زمینه علم‌سنجی، عملا محور مسائل در تولید علم به سمت ارائه شاخص‌هایی سوق داده شد که به‌عنوان معیار اصلی در تعیین میزان تولیدات علمی شناخته می‌شود. به‌طوری‌که امروزه عمده‌ترین شاخص تولید علم در سطح جهان تعداد مقالات علمی نمایه شده و نیز استنادهای مرتبط با آن شناخته شده است. هر یک از این شاخص‌ها اهمیت خاص خود را در سنجش داده‌های علمی دارا هستند. تعداد مقالات نمایه شده بیانگر رشد کمی تولیدات علمی و استنادهای مرتبط با آن نشانگر اثربخشی مقاله چاپ شده و سطح کیفی آن است. در کنار این شاخص‌های اصلی معیارهای دیگری چون پژوهش‌های کاربردی، تعداد کتب چاپ شده، ثبت اختراعات، مراکز رشد فناوری،‌ کنفرانس‌ها، مجلات علمی ـ پژوهشی و... نیز در تعیین میزان تولیدات علمی موثر است.

همزمان با موج جدید علم‌طلبی، بحث سنجش تولیدات علمی نخستین بار در کشور ما سال 1365 در دانشگاه تهران مطرح شد،‌ اما آن زمان در حد یک واژه باقی ماند و فقط خمیر مایه اولیه آن شکل گرفت. در سال 73ـ1372 این مساله به صورت جدی‌تری مطرح و حتی چندین بار تلاش شد که دفتری اختصاصی در وزارت فرهنگ و آموزش عالی آن روز تاسیس و به مسائل علم‌سنجی بپردازد که متاسفانه در این زمینه توفیقی حاصل نشد. در این سال‌ها تنها دانشگاه تهران بود که اعلام کرد به نویسندگانی که مقالات آنها در مجلات بین‌المللی چاپ شود، جوایز قابل ملاحظه‌ای اهدا خواهد کرد. در واقع این اقدام نخستین گام جدی در زمینه تولید علمی بود. اما سال 1379 بحث تولید علم در معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با تاسیس گروه علم سنجی در «مرکز تحقیقات سیاست‌ علمی کشور» به شکل سازمان یافته‌تری دنبال و در این رابطه اعلام شد به هر مقاله معتبر بین‌المللی مبالغ مالی قابل توجهی تعلق می‌گیرد و حتی برخی دانشگاه‌ها داشتن مقاله معتبر بین‌المللی را پیش‌شرط ارتقای شغلی اعضای هیات علمی مطرح کردند.

خوشبختانه اگر تولید علم در ایران را براساس شاخص‌های ISI به عنوان معتبر‌ترین موسسه نمایه‌سازی تولیدات علمی مورد سنجش قرار دهیم، مسلما تولید علمی ایران در دهه اخیر رو به افزایش گذاشته است. در واقع بحث تولید علم و سنجش داده‌های علمی در سال‌های اخیر به یک گفتمان غالب در مجامع علمی کشور تبدیل شده است. تبدیل شدن این مقوله به یک گفتمان که در گذشته نه چندان دور، آگاهی کمی پیرامون آن وجود داشت، علاوه بر آن‌که نشانگر ارتقای کمی و کیفی تولیدات علمی در ایران است، نوید بخش نگرشی نو و جدی در مسائل علمی و پژوهشی کشور بوده و می‌تواند مراکز تحقیقاتی را به سمت جهانی شدن سوق داده و عزم استادان پیشرو دانشگاه‌ها جهت ورود به رقابت جهانی و کسب اعتبار برای کشور را دو چندان کند.

تنها راه مطرح کردن یک مقاله و تحقیق در سطح جهانی، انتشار آن در مجلاتی است که در یکی از موسسات معتبر نمایه‌سازی به‌عنوان مجله معتبر شناخته شده باشد. موسسه اطلاعات علمی (Institute for scientific Information) در فیلادلفیای آمریکا، در حال حاضر مهم‌ترین و معتبرترین موسسه نمایه‌سازی تولیدات علمی به شمار می‌رود. موسسه اطلاعات علمی (ISI) یک شرکت نشر داده‌های پایه علمی است که پوشش جامعی از مهم‌ترین و موثرترین تحقیقات انجام شده در سراسر جهان را در اختیار قرار می‌دهد.

یقینا هر رشد و پیشرفتی عوامل گوناگونی را در پس خود دارد که فقدان هر یک از آنها می‌تواند در فرآیندهای رو به رشد خلل ایجاد کند. تولید علم در ایران بویژه در شاخه علوم محض طی دهه‌ اخیر رشد و پیشرفت در خور توجهی داشته است. این روند، افقی روشن از فضای علمی پژوهش کشور ترسیم می‌کند. البته این بدان معنا نیست که وضعیت فعلی ما در حد مطلوبی قرار دارد، بلکه تداوم این روند می‌تواند در سال‌های آتی ما را به تولید قابل توجهی از علم در شاخه علوم محض در جهان برساند. کما‌ این‌که رشد 20‌درصدی تولید و انتشار مقالات علمی کشور در سال2011 در مقایسه با سال قبل از آن، خبر مسرت‌بخشی بود که چندی پیش توسط پایگاه‌های خبری مورد توجه قرار گرفت. صعود ایران به رتبه نوزدهم تولید علم جهان و ارتقای یک پله‌ای رتبه تولید علمی کشور در پایگاه ISI طی 2 ماهه نخست سال 2012 نشانی دیگر از عظم جدی پژوهشگران و محققان کشورمان برای رسیدن به رتبه‌های بالاتر است.

براساس گزارش‌های تقریبا مشابه چندین پایگاه معتبر جهانی از جمله اسکوپوس (scopus)، تامسون رویترز(Thomson reuters)و مجله علمی معتبر نیچر(Nature) ایران سال2011 رشد قابل توجه و درخشانی در زمینه تولید و انتشار مقالات علمی در مجلات معتبر جهانی داشته است. به گزارش نیچر ایران با تولید 17هزار و 598 مقاله در رده بیستم جهان از این حیث قرار دارد و در عین حال بنا بر همین گزارشات گفته شده در این سال بیشترین رشد علمی دنیا توسط ایران حاصل شده است. این جایگاه افتخار بزرگی است که برای حفظ آن باید تلاش بسیار زیادی کرد. به‌عنوان مثال برای حفظ این نرخ رشد، تعداد مقا‌لات کشور باید از رقم 17‌هزار به 20‌هزار مقاله (تولید 3‌هزار مقاله بیشتر در سال‌2012) برسد.

البته نباید این نکته را از نظر دور داشت که هر چند ایران با 20‌درصد رشد نسبت به سال قبل عنوان بیشترین رشد تولید مقالات علمی دنیا را از آن خود کرده است اما این به آن معنی نیست که در حال حاضر جایگاه مناسبی در دنیا داریم. تنها رشد 15‌درصدی چین در سال گذشته به اندازه کل تولیدات علمی ما (حدود 17‌‌هزار مقاله) در همین سال بوده است. به عبارت دیگر این رشد بالا در سال گذشته نشانگر نزدیک شدن ما به کشورهای دیگر به‌خصوص کشور‌های پیشرفته نیست و هنوز فاصله زیادی با این کشورها داریم. به همین دلیل هم توان علمی کشور برای نزدیک‌شدن به این کشورهای پیشرفته باید بیش از پیش تقویت شود.

از طرف دیگر دانشمندان و پژوهشگران کشور علاوه بر توجه به تولید دانش و علم و انتشار آن به‌صورت مقاله در سطح جهانی باید به بومی‌سازی‌ تولیدات علمی خود نیز توجه داشته باشند تا به این ترتیب پژو‌هش‌ها و تحقیقات آنها به عنوان حلقه‌ای از چرخه نوآوری وارد فاز تجاری شده و گرهی از صنعت و مشکلات جامعه را بگشاید.

بهاره صفوی / گروه دانش