سایه مالاریا هنوز بر سر‍ِ زمین سنگینی می‌کند

این حشرات کوچک در آفریقا پیامدهای خطرناکی برای سلامتی افراد به همراه داشته‌اند و بسیاری از آنها می‌توانند ناقل انگلی باشند که منجر به بروز بیماری مالاریا می‌شود. وقتی یکی از این پشه‌های ناقل، کسی را نیش بزند انگل مالاریا وارد جریان خونش می‌شود و او را بیمار می‌کند؛ بیماری‌ای که می‌تواند منجر به مرگ شود.

هم‌اکنون در بسیاری از مناطق آسیا، اروپا و آمریکا این بیماری تحت کنترل قرار گرفته یا بسادگی از بین رفته است. اما در آفریقا جایی که هنوز مالاریا چالشی بزرگ برای این قاره است پشه‌های ناقل مالاریا عامل انتشار این بیماری مهلک هستند.

آمار بسیار تکان‌دهنده است. هر 30 ثانیه یک کودک در آفریقا جان خود را به دلیل بیماری مالاریا از دست می‌دهد و روزانه 3000 مرگ براثر این بیماری رخ می‌دهد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد هر ساله 300 میلیون مورد از بیماری مالاریا در سراسر جهان مشاهده می‌شود.

یک میلیون از این موارد منجر به مرگ می‌شود که متاسفانه 90 درصد مرگ و میرها در قاره آفریقا رخ می‌دهد. مالاریا همچنین در مرکز و شرق آفریقا قسمت‌هایی از آسیا، جنوب شرق آسیا و کارائیب نیز وجود دارد. اما از سوی سازمان‌های بین‌المللی برنامه‌ای به نام کنترل مالاریا ایجاد شده که تنها یک جواب برای کنترل مالاریا دارد، آن هم تاکید بر استفاده از پشه بند است. به دنبال اجرای برنامه‌های مراقبتی و پیشگیری این برنامه به خانواده‌هایی که در مناطق پر خطر زندگی می‌کنند و بیشتر با این بیماری مواجه هستند پشه‌بند داده شده است؛ یک توری بزرگ با اندازه‌ای مناسب برای دو سه خانواده که براحتی در آن بخوابند.

تحقیقات نشان می‌دهد بسیاری از پشه‌ها ی ناقل مالاریا بین ساعت 10 شب تا 4 صبح بیرون می‌آیند. این پشه‌بندها مانعی شده‌اند میان نیش زدن پشه‌ها با بدن افرادی که در این مناطق زندگی می‌کنند. این پشه‌بندها حاوی مواد دارویی است که پشه‌ها را دور نگه می‌دارد و وقتی پشه با پشه‌بند تماس داشته باشد کشته می‌شود. با این روش مردم این مناطق بسادگی از مالاریا محافظت می‌شوند.

نکته قابل توجه آن است که امروزه برای بسیاری از بیماری‌ها انواع واکسن‌ها وجود دارد تا از افراد مختلف در مقابل این بیماری‌ها محافظت شود اما متاسفانه برای مالاریا واکسنی وجود ندارد. سازمان‌های بین‌المللی با تلاش و کوشش فراوان جهت آموزش افراد توانسته‌اند به بسیاری از مردمی که در آفریقا زندگی می‌کنند بیاموزند چطور از خود در مقابل این بیماری محافظت کنند و سالم بمانند و این امر در کاهش نرخ این بیماری بسیار موثر بوده است.

عباس پودات، کارشناس ارشد حشره‌شناسی پزشکی و عضو انجمن علمی حشره‌شناسی پزشکی ایران در معرفی این پشه‌ها می‌گوید: بررسی عوامل دخیل در انتقال مالاریا توسط پشه‌های آنوفل نشان می‌دهد تمام آنوفل‌ها قادر به پرورش انگل مالاریا در بدن خود نبوده و فقط گونه‌های معدودی (70‌گونه از 483 گونه شناخته شده) قادر به انتقال مالاریا هستند.

از سوی دیگر بررسی‌ها نشان می‌دهد فقط پشه‌های ماده به دلیل خونخواری قادر به انتقال مالاریا هستند و هر چه دوره خونخواری و تعداد دفعات خونخواری در هر وعده بیشتر باشد احتمال انتقال مالاریا توسط آن‌ بیشتر می‌شود.

پشه‌هایی که پرواز طولانی‌تری دارند، می‌توانند مالاریا را به نقاط دورتر منتقل کنند. به‌طوری‌که دیده شده گونه‌های فارونسیس (An.Pharoensis) توانسته است بیماری مالاریا را از مصر و پس از طی مسافتی حدود 132 کیلومتر به فلسطین اشغالی منتقل کند و یک کانون مالاریای جدید در آنجا ایجاد نماید.

از جمله عوامل دیگر در بقای این انگل در بدن پشه‌ها درجه حرارت، رطوبت و وجود ویروس‌های بیماری‌زای موجود در محیط برای لارو و بالغ پشه‌ها، پوشش گیاهی منطقه، وجود ماهی‌های لاروخوار و در نهایت وجود حیواناتی است که این دسته‌ها از آنها به عنوان منبع خون‌آشامی استفاده می‌کنند و این عوامل به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم برانتقال مالاریا توسط پشه‌ها تاثیر می‌گذارند.

پودات در رابطه با خصوصیات مهم برای برقراری شرایط اپیدمی می‌گوید: فقط پشه‌های آنوفل ماده به دلیل تغذیه از خون در انتقال مالاریا نقش دارند. پشه‌های آنوفلی که به‌طور موثر در انتقال مالاریا شرکت دارند معمولا در جمعیت انبوه ظاهر می‌شوند، انسان دوست بوده و ترجیحا از انسان خونخواری می‌کنند.

به عبارت دیگر پشه می‌بایست هنگام خونخواری از انسان به انگل مالاریا آلوده شده و سپس آنقدر زنده بماند تا پس از طی رشد انگل در بدنش بتواند آن را به انسان دیگری منتقل کند، یعنی میزان بقا بالایی داشته باشند. میزان بقا یکی از مهم‌ترین عوامل در انتقال مالاریا محسوب می‌شود. پشه ماده در شرایط مطلوب ممکن است یک ماه یا بیشتر عمر کند ولی این دوره در شرایط طبیعی بسیار کوتاه‌تر است. رشد و تکثیر پلاسمودیوم در بدن پشه، پس از دریافت خون محتوی انگل، حداقل 8 تا 10 روز است. لذا پشه‌های ماده حداقل باید 4 تا 5 دوره تخمگذاری را سپری کرده تا به مرحله آلوده‌کنندگی وارد شوند. بنابراین پشه هایی مالاریا را منتقل می‌کنند که در گروه سنی متوسط یا مسن باشند.

در ایران ۲۹ گونه آنوفل انتشار دارد که تاکنون ۷ گونه از آنها به عنوان ناقلان قطعی بیماری مالاریا شناخته شده‌اند. آنوفل سوپرپیکتوس، در تمام فلات مرکزی ایران همچنین در مناطق کوهستانی شمال و مناطق کوهستانی و تپه ماهورهای جنوب به میزان متغیر وجود دارد. همچنین در دشت‌های ساحلی کناره دریای خزر و خلیج فارس به مقدار کم وجود دارد.

آنوفل ماکولی‌پنیس، در تمام مناطق ساحلی دریای خزر و قسمت بزرگی از دشت و مناطق نیمه کوهستانی قسمت‌های مرکزی، غربی و شرقی ایران حضور دارد.

آنوفل ساکاروی، در منطقه جنوب شرقی ساحل دریای خزر، در آذربایجان کناره رود ارس و دریاچه ارومیه، مناطق مرکزی تهران، قزوین، همدان و اصفهان مناطق غربی و جنوب غربی و مناطق جنوبی در استان فارس شامل شیراز و کازرون پراکنده ‌است. آنوفل کولیسیفازیس، در مناطق مختلف استان بلوچستان و قسمت‌های شرقی استان هرمزگان و جنوب شرقی استان کرمان انتشار دارد.

آنوفل استفنسی، در تمام مناطق ساحلی دشت و تپه ماهورهای مناطق جنوبی ایران از دامنه جنوبی رشته کوه‌های زاگرس به پایین و دره‌های آن در استان‌های خوزستان، فارس، بوشهر، کرمان، هرمزگان و بلوچستان انتشار دارد؛ همچنین این آنوفل در ایلام و گیلانغرب نیز وجود دارد.آنوفل فلوویاتیلیس، در تمام مناطق تپه ماهوری جنوب ایران دامنه جنوبی زاگرس، از منطقه قصرشیرین و گیلان غرب تا شرقی‌ترین منطقه جنوبی ایران در بلوچستان انتشار دارد.

انتشار آنوفل دتالی، مشابه آنوفل فلوویاتیلیس است، به‌اضافه چند کانون محدود و مجزا مانند یزد، محلات نزدیک همدان و حدود شرقی کویر نمک در منطقه طبس که در این مناطق نیز مشاهده شده است. اگرچه این بیماری در گذشته به دلیل همسایگی‌ با کشورهایی‌ که‌ از نظربهداشتی‌ به‌ دلایل‌ مختلف‌ دچار آسیب‌ شده‌اند یا فاقد امکانات‌ بهداشتی‌درمانی‌ هستند مثل‌ افغانستان‌ و عراق‌ گستردگی زیادی داشته اما به گفته مسوولان خوشبختانه‌ موارد این بیماری‌ در سال‌های ‌اخیر سیر نزولی‌ داشته‌ و برابر اهداف‌ تعیین‌ شده‌ این بیماری‌ در کشور تحت‌ کنترل‌ است.

اگر مسافری باشید که قصد سفر به یکی از کشورهای آفریقایی را داشته باشید یکی از اقداماتی که از سوی دفاتر مسافرتی به توریست‌ها پیشنهاد می‌شود مراجعه برای زدن واکسن برخی بیماری‌ها مانند تب زرد قبل از ورود به کشور‌های آفریقایی است.

در مراکزی که جهت زدن واکسن مراجعه می‌شود توصیه می‌شود قبل از سفر به آفریقا از قرص‌هایی جهت پیشگیری از مالاریا نیز استفاده شود. ولی بهتر است قبل از تجویز هر نوع قرصی اطلاعات و نکات آموزشی به توریست‌ها داده شود چرا که براساس تحقیقات جدید و توصیه‌های سازمان‌های بین‌المللی دیگر، امروزه خوردن قرص عامل مهمی در پیشگیری از بیماری مالاریا محسوب نمی‌شود.

دکتر رندا هیندا ـ که در یکی از بیمارستان‌های کنیا فعالیت می‌کند ـ می‌گوید: شاید توصیه داروخانه‌ها به افرادی که قصد سفر به مناطق پر خطر را دارند خوردن قرص باشد اما این روش امروزه خیلی مورد تایید نیست، چرا که اگر فرد حتی با مصرف قرص در معرض نیش پشه ناقل بیماری مالاریا قرار بگیرد به احتمال بسیار زیاد به این بیماری مبتلا خواهد شد و آنچه مهم است رساندن سریع بیمار به اولین بیمارستان و اطمینان از بیمار شدن و شروع درمان از نخستین زمان آغاز بیماری است. وی تاکید می‌کند: افراد باید از لباس‌های آستین بلند استفاده کرده و حتی‌المقدور قبل از غروب آفتاب در مناطق پر خطر نمانند. حتما از پشه‌بند در صورت اقامت در این مناطق استفاده کنند و در صورت بروز هر نوع بیماری مشکوک به مالاریا سریعا به پزشک و بیمارستان مواجه کنند.

به این ترتیب به نظر می‌رسد آموزش و ارائه اطلاعات کافی در رابطه به این بیماری مانند علائم و روش‌های انتقال و پیشگیری از این بیماری بسیار برای توریست و حفاظت از سلامتش اهمیت داشته باشد.

محققان دانمارکی و تانزانیایی می‌گویند خوشبختانه جمعیت پشه‌های ناقل بیماری مالاریا در بسیاری از کشورهای آفریقایی بشدت کاهش یافته اما از دلیل آن اطلاعی ندارند.

به گزارش خبرگزاری یونایتدپرس، پشه ناقل مالاریا بدون برنامه‌های کنترلی از بسیاری از روستاهای این قاره ناپدید شده‌اند، اما مشخص نیست آیا مالاریا واقعا ریشه‌کن شده یا آرامش پیش از توفان است و این پشه‌ها با تجدید قوا بازخواهند گشت.

دن میروتچ، استاد دانشگاه کپنهاگ در این مورد گفت: بسیاری از محققان فکر می‌کنند این کاهش در کشورهایی مانند تانزانیا، اریتره، رواندا، کنیا و زامبیا نشان‌دهنده کارایی و موفقیت تمامی برنامه‌های کنترلی بویژه استفاده از پشه‌بند است. وی افزود: اما این همه داستان نیست. ما بیش از 10 سال است که پشه‌ها را در روستاهای تانزانیا جمع‌آوری و محاسبه کردیم. تعداد پشه در تله‌های ما از 5 هزار و 300 عدد در سال 2004 به 14 عدد در سال 2009 رسیده است.

نکته قابل توجه اینجاست که این کاهش تعداد در روستاهایی صورت گرفته که از پشه‌بند استفاده نمی‌شده است.

به گفته وی کاهش در تعداد پشه‌های ناقل مالاریا احتمالا با کاهش بارش ناشی از تغییرات اقلیم مرتبط است.

از سال 2003 تا 2009 میزان بارش باران بسیار با ثبات‌تر شده است، اما باران بی‌نظم‌تر شده و در زمانی خارج از فصل بارندگی باریده است.

این امر احتمالا چرخه طبیعی افزایش پشه‌ها را مختل کرده است. این اختلال در 5 سال گذشته موجب شده است که تعداد مرگ و میر ناشی از مالاریا در بین کودکان به‌طور چشمگیری کاهش یابد.

این دانشمند خاطرنشان کرد اگر پاسخی برای کاهش تعداد پشه‌های ناقل مالاریا نیابیم، نمی‌توانیم پیش‌بینی کنیم چه زمانی این پشه‌ها بازخواهند گشت.