بزرگترین رصدخانه جهان در مراغه

رصدخانه‌ای که الان از آن فقط بقایایی به چشم می‌خورد. این پایگاه علمی‌ سال 657 هـ .ق و با همت خواجه نصیرالدین طوسی وزیر هلاکوخان بنا شده است.

این رصدخانه که بزرگ‌ترین رصدخانه جهان در دوره قبل از اختراع تلسکوپ بوده و در زمان خود در زمره پیشگامان نجوم ایران و دنیای قدیم محسوب می‌شده؛ در زمانی که مراغه به پایتختی مغولان درآمده بود، از سوی هلاکوخان مغول ساخته شد.

رصدخانه مراغه سال‌های سال زیر تلی از خاک مدفون بود تا این‌که در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، قسمت‌های مختلف آن شناسایی شد.

ساختمان اصلی این رصدخانه به شکل برجی استوانه‌ای ساخته شده‌ بود و دارای قسمت‌های مختلفی نظیر برج مرکزی، واحدهای مدور پنجگانه و کتابخانه است.

برج مرکزی که وسیع‌ترین فضای کشف‌شده را تشکیل می‌دهد، 22 متر قطر دارد و ضخامت دیوار آن به 80 سانتی‌متر می‌رسد.

فضای داخلی شامل یک راهرو و شش اتاق است که 4 اتاق مستطیل شکل و دو اتاق دیگر که در سمت شمال و جنوب قرار گرفته‌اند، شکل هندسی ندارند.

در قسمت جنوب و جنوب شرقی و شمال برج مرکزی رصدخانه پنج واحد مدور کشف شده که هریک به طور مستقیم در کار پژوهش‌های نجومی مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

در گوشه شمال غربی تپه واقع در زیر حصار شمالی محوطه رصدخانه بنای جالبی به مساحت 330 متر مربع به دست آمده که کتابخانه این مجموعه است.

در این کتابخانه بالغ بر 400 هزار جلد کتاب نفیس از بغداد، شام، بیروت و الجزیره برای استفاده دانشمندان و فضلا در آن مرکز جمع‌آوری شده بود.

یکی از معروف‌ترین فعالیت‌های این رصدخانه، زیج معروف ایلخانی است.

خواجه نصیرالدین طوسی «زیج ایلخانی» را از روی رصدهای انجام‌شده در رصدخانه مراغه تدوین کرده‌است که سال‌های سال از شهرت و اعتبار خاصی در ایران و کشورهای همجوار چون چین برخوردار بود و حدود 300 سال پس از مرگ خواجه این اثر نفیس به زبان‌های خارجی ترجمه و در اروپا منتشر شد.

باید گفت رصدخانه مراغه در زمان خود فقط مخصوص رصد ستارگان نبود و بیشتر شاخه‌های علمی‌ توسط مشهورترین دانشمندان آن روزگار در آن مرکز تدریس می‌شد.

خواجه نصیر به منظور استفاده بهینه از آن مرکز، استراحتگاهی عالی برای دانشمندان و منجمان و مدرسه علمیه‌ای برای دانشجویان طلبه در کنار این مرکز ساخته بود.

به منظور کمک برای نگهداری از این مجموعه عظیم علمی‌ ـ نجومی‌علاوه بر کمک‌های مالی دولت، بخشی از درآمد اوقاف سراسر کشور نیز در اختیار خواجه گذارده شده بود که برای رصدخانه مراغه و خرید وسایل و کتب مورد نیاز استفاده می‌شد.

سال 672 هجری قمری، خواجه نصیر که تعداد آثار مکتوبش از 50 کتاب و رساله فراتر بود به همراه جمعی از شاگردان خود به بغداد رفت تا بقایای کتاب‌های غارت شده را جمع آوری و به مراغه برگرداند، اما اجل مهلتش نداد و هیجدهم ذی الحجه سال 672 هجری قمری در بغداد دارفانی را وداع گفت.

جسدش به کاظمین منتقل و در جوار امامین شریفین دفن شد. رصدخانه تا سال 703 هجری آباد بوده، اما پس از آن بر اثر زلزله‌های سخت، بی‌توجهی حکام و احداث رصدخانه شنب ‌‌غازان در تبریز و رصدخانه سمرقند بتدریج فراموشی سپرده شد.

امروزه از این بنای عظیم، تنها قسمت‌های کوچکی بر بالای تپه مشرف به شهر مراغه باقی‌مانده و سال‌های اخیر، گنبدی بزرگ برای محافظت از بقایای این بنا روی بخشی از آن ساخته شده و هراز چندگاهی در قالب نمایشگاه از آن استفاده می‌شود.

سعیده دلال علیپور‌ -‌ جام‌جم تبریز