«نذری دادن» سنت دیرینه ماه محرم

مردم ایران هر ساله با برپا کردن هیات‌ها و تکیه ها، عزاداری‌های آیینی زیادی دارند و با پخش نذری میان مردم، سنت شریک شدن در نذری همدیگر را جدای از بیشتر کردن خلوص نیت آن، یک فرآیند اجتماعی و نشانه یک کار گروهی می‌کنند. بیشتر این نذری‌ها به صورت طبخ غذا و پخش آن میان مردم و عزاداران امام حسین(ع) انجام می‌شود، به علاوه توزیع غذا در دسته‌ها و هیات‌های مذهبی در این ایام معمول است.

برخی از ارامنه و زرتشتیان به حضرت ابوالفضل(ع) و اباعبدالله الحسین(ع) ارادت ویژه‌ای دارند و هرساله از قند و چای هیات‌های مسلمان تا چند رأس گوسفند نذر می‌کنند.

ضلع شمالی میدان هفت تیر تهران، هر ساله در ایام عزای حسینی، شاهد برپایی تکیه عزا و نذورات ارامنه تهران است که با عشق و علاقه خاصی به پخش نذوراتشان می‌پردازند.

ارامنه اصفهان و دیگر شهرهای ارمنی‌نشین نیز نقشی ارزنده در این عزاداری‌ها و نذورات دارند که نشان از بزرگی و کرامت شهدای مظلوم واقعه کربلا و روز عاشوراست.

زرتشتیان تهران و یزد و چند نقطه دیگر کشور نیز مشارکت جدی و عاشقانه‌ای در نذورات و عزاداری‌های سالار شهیدان ابا عبدالله الحسین(ع) دارند. صحنه هم زدن غذای نذری، از آن خاطره‌هایی است که هیچ وقت از خاطر آدمی نمی‌رود؛ آن لحظه، انسان رازی در دل دارد که با امام حسین (ع) و خدای خود در میان می‌گذارد و به نیت بر آورده شدن، نذری را هم می‌زند؛ اما شاید ویژگی اصلی این اتفاق، یعنی بارگذاشتن دیگی برای تعداد زیادی آدم که به دلیلی مشترک و برای عرض ارادتی جمع شده‌اند، در این است که برای این مهمانی، نه‌کسی دعوت می‌کند نه کسی انتظار دعوت شدن دارد.

همه و همه حتی صاحب نذر، خودشان هم مهمان مجلس امامشان(ع) شده‌اند، این نذری دادن براساس نیت یک نفر شکل گرفته اما یک جمع با تمام وجود، پای دیگ یا دیگ‌های نذری می‌ایستند و از تهیه مواد اولیه آن گرفته تا توزیع نذری از هیچ کمکی دریغ نمی‌کنند.

در شهرهای بزرگ خیلی کم پیش می‌آید که همه اقوام و آشنایان در طول سال دور هم جمع شوند و همدیگر را ببینند اما نذری، بخصوص نذری‌هایی که هر سال در ایام ماه محرم یا ماه‌های دیگر پخته می‌شود، یک بهانه خوب برای گذراندن اوقات بیشتری کنار یک جمع هم عقیده است.

در میان همه غذاهایی که این روزها آماده می‌شود، قیمه، عدس پلو، قورمه سبزی، زرشک پلو و... غذاهای ویژه نذری است که البته به همین غذاها محدود نمی‌شود.

معروف‌ترین غذا برای نذری ماه محرم، قیمه است؛ غذای خوشمزه‌ای که کالری زیادی هم دارد؛ پس برای عزاداران امام حسین(ع) که بعد از چند ساعت سوگواری، خسته و گرسنه می‌شوند، بهترین غذاست. عدس پلو هم از نذری‌های قدیمی است؛ چون این غذا بدون خورش است، به قول معروف ریخت و پاش زیادی ندارد و به همین خاطر است که خیلی‌ها عدس پلو نذر امام حسین(ع) می‌کنند.

چند سالی است که زرشک پلو با مرغ هم وارد غذاهای نذری شده و آمار طبخ آن، حتی از قیمه و قورمه سبزی هم بالاتر زده؛ طبخ زرشک پلو به نسبت بقیه غذاها آسان تر است، در ضمن زرشک پلو با مرغ، غذای پرطرفداری است!

مشهدی‌ها؛ اما با پخت شله از زائران پذیرایی می‌کنند طنین «یا حسین» شله‌پزان در شب‌های سوگواری که با آداب و سنن خاصی همراه است، بیش از هرچیز دیگر بیانگر عشق و ارادتشان به سالار شهیدان است.

سنت شریک شدن در نذری، شب بیداری برای پخت شله، صحنه هم زدن دیگ‌های شله با چشم‌های بارانی شده و کار کردن در سفره پر خیر و برکت امام حسین(ع) باخلوص دل، از آن خاطره هایی است که هیچ وقت از ذهن‌ها محو نمی‌شود؛ آن لحظه که عزادار حسینی در سوگ شهادت ابا عبدالله زیر لب زمزمه‌ای را در دل جاری می‌کند و به نیت برآورده شدن حاجات، شله را هم می‌زند.

رضا یکی از شهروندان مشهدی است. او در حالی که در تدارک مقدمات دیگ‌های شله است، شله پختن را ثمره یک کارگروهی سخت و دشوار عنوان می‌کند و می‌گوید: در پای سفره امام حسین(ع) کسی از کسی توقع ندارد، موقع پختن نذری، همه از جوانان گرفته تا پیرزنان و پیرمردان، آستینشان را بالا می‌زنند و پای دیگ می‌ایستند. وی با اشاره به برکت فراوان این غذا تصریح می‌کند: این غذاها با ذکر و صلوات و نیت مومنین پر از خیر و برکت می‌شود. برای طبخ شله معمولا از دیگ‌های مسی بزرگی استفاده می‌شود که غذای 200 تا 500 نفر را تامین می‌کند.

مواد اصلی این غذا را که از خاصیت غذایی فراوان برخوردار است، گوشت، حبوبات و ادویه فراوان تشکیل می‌دهد.

مسوول یکی از هیات‌های مذهبی دراین‌باره می‌گوید: پخت شله از دیرباز در مشهد بویژه در ایام دهه پایانی صفر، عاشورا، تاسوعا، سالروز شهادت امام رضا(ع) و اربعین توسط پیر غلامان حسینی متداول بوده است.

حسین محمدی می‌افزاید: طبخ این آش نذری با آداب ورسومی همراه است و علاوه بر مشهد در برخی از روستاهای اطراف این شهر پخت می‌شود. وی با بیان این‌که در پخت شله معمولا جمعی از خیرین و عاشقان سالار شهیدان و ائمه اطهار مشارکت دارند، تصریح می‌کند: معمولا قبل از پهن شدن سفره نذری، مرثیه خوانی، روضه خوانی، مداحی و سینه‌زنی با حضور پرشور عزاداران انجام می‌شود و بعد از آن سر دیگ‌ها با ذکر صلوات و دود کردن اسپند باز می‌شود. او اظهارمی دارد: پخت این غذا به زمان زیادی نیاز دارد، برای پخت شله معمولا 48 ساعت کار با پاک کردن حبوبات و توسط خانم‌ها آغاز می‌شود.

شواهد می‌گوید پیشینه این غذای محلی که ترکیبی از مهم‌ترین مواد مورد نیاز بدن است به حدود 200 سال قبل می‌رسد و بعضی‌ها قدمت این غذا را به دوران قاجاریه نسبت می‌دهند.