رشد مناسب برآیندی از ژنتیک و محیط

عوامل محیطی شامل تغذیه در دوران بارداری، در معرض سیگار و الکل قرارگرفتن پیش از تولد، نوبت تولد (معمولا بچه‌های دوم بلندتر از بچه‌های اول هستند)‌ و وضعیت کلی سلامت و تغذیه در طول سال‌های رشد و خواب کافی (حداقل 10 ساعت در شب برای کودکان)‌ از جمله عواملی هستند که باعث می‌شوند افراد به حداکثر پتانسیل قدی خود برسند.

از 6 ماهگی کودکان علاوه بر شیر به تدریج نیاز به غذاهای دیگری برای رشد پیدا می‌کنند. بهتر است قد و وزن کودکان از بدو تولد تا 3 سالگی به طور ماهانه و پس از آن به صورت سالانه اندازه‌گیری و اعداد ثبت شده روی نمودار رشد مشخص شود تا صدک‌های مربوط به رشد کودک به دست آید و به این ترتیب با کودکان همسن و سال مقایسه شود. به عنوان مثال در این محدوده سنی اگر کودک پسر شما در صدک شصتم قد باشد، از 40 درصد پسران همسن خود بلندتر است و اگر هم صدک قد و هم وزن پایینی داشته باشد، تنها به مفهوم این است که از حد متوسط پایین‌تر است و نه این که لزوما مشکل قدی دارند. کودکی که یک یا 2 ماه به حد کافی وزن‌گیری نمی‌کند، ممکن است نیاز به وعده‌های غذایی و کالری بیشتری داشته باشد. غذاهایی که می‌توانند به رشد کودکان کمک کنند عبارتند از گوشت، ماهی، محصولات لبنی، حبوبات و غلات، مغزهای گیاهی و به طور کلی انواع غذاهایی که پروتئین، آهن و روی بالایی دارند و نیز حاوی اسیدهای چرب ضروری هستند. همچنین انواع سبزیجات مانند اسفناج و کلم، مواد مغذی مانند کلسیم، منیزیم و پتاسیم را برای رشد بیشتر قد در اختیار کودک می‌گذارند.

گفتنی است، غذای پرچرب و فرآیندشده یا اسنک‌های قندی نمی‌توانند به تنهایی ویتامین‌ها، مواد معدنی و سایر مواد مغذی را تامین کنند و ممکن است تنها باعث افزایش وزن کودک بدون رشد مناسب قدی ‌شوند.

در این میان، بیماری‌های سیستمیک و اختلالاتی نیز وجود دارند که می‌توانند باعث کاهش رشد و کوتاهی قد شوند، به عنوان مثال اختلالات روده‌ای مانع از جذب کافی مواد مغذی و کاهش دریافت انرژی از غذا می‌شوند و بنابراین می‌توانند بر رشد کودک تاثیر بگذارند. همچنین بیماری‌های کلیوی، ریوی و قلبی نیز ممکن است منجر به کاهش رشد ناشی از دریافت ناکافی مواد مغذی یا تشکیل مواد زائد در بدن شوند. کودکان دیابتی هم در صورتی که قند خونشان نزدیک به حد نرمال نگه داشته نشود به این مشکلات دچار می‌شوند. همچنین کودکانی که در معرض استرس‌های شدید یا ضربه‌های عاطفی قرار دارند نیز ممکن است دچار کندی رشد شوند. کودک پس از یک بیماری، نیاز به دریافت غذای بیشتری دارد تا مجددا افزایش وزن پیدا کند. در این رابطه، دریافت میزان کافی غذاهای حاوی ویتامین A مانند تخم‌مرغ، سبزیجات سبزبرگ، محصولات لبنی، جگر و میوه‌های به رنگ زرد و نارنجی ضروری است و در صورت نیاز می‌توان هر 4 تا 6 ماه از مکمل‌های ویتامین A استفاده کرد. کودکان از بین 6 تا 12 سالگی با آهنگ یکنواخت 5/2 اینچ (35/6 سانتی‌متر)‌ در سال رشد می‌کنند. بنابراین اگر کودک به طور ثابت در صدک شصتم قد قرار داشت و سپس به صدک چهلم تنزل پیدا کرد، ممکن است یک مشکل قدی داشته باشد. دختران به طور متوسط از سن 8 تا 13 سالگی شروع به بالغ شدن می‌کنند و بین 10 تا 14 سالگی به یک جهش رشدی می‌رسند و پس از اولین عادت ماهیانه، یک یا 2 اینچ بیشتر رشد می‌کنند و پسران معمولا از 10 تا 13 سالگی شروع به بالغ شدن می‌کنند و در 16 سالگی به قد بزرگسالی‌شان می‌رسند. رشد معمولا بین 16 و 18 سالگی متوقف می‌شود. تصویربرداری از دست یا زانو با اشعه ایکس به پزشک امکان می‌دهد تکامل استخوان‌ها (سن استخوانی)‌ را بررسی و برآورد کند تا مشخص شود چقدر از رشد بالقوه (پتانسیل رشد)‌ باقی مانده است.

یکی از اختلالات رشد، اختلالات استخوانی است. کودکانی که با رشد غیرطبیعی اسکلتی یا اختلال در شکل‌گیری غضروف مواجه می‌شوند، کوتاه‌قد شده و بدنشان خصوصیات غیرطبیعی پیدا می‌کند و البته برخی از این اختلالات ارثی هستند. با این حال هنوز علل اصلی ایجاد آنها مشخص نشده‌اند. شانس ابتلای فرزند دوم به این اختلالات با استفاده از آزمایشات فیزیکی و عکسبرداری از استخوان برآورد می‌شود.

یکی دیگر از علل اختلالات رشد کمبود هورمون رشد است که در نتیجه شکل‌گیری غیرطبیعی غده هیپوفیز در هیپوتالاموس یا آسیب به یکی از نواحی است که در دوران جنینی یا پس از تولد اتفاق افتاده است. در کودکی که کمبود هورمون رشد دارد، ممکن است سایر هورمون‌های هیپوفیز (مانند هورمون‌های تیروئید، آدرنال و جنسی)‌ نیز از دست رفته باشد و از آنجا که برای رشد طبیعی، می‌بایست همه هورمون‌ها در تعادل مناسب باشند، جایگزین‌کردن آنها ضروری است. کودکانی که فورا درمان شوند و به درمان خوب پاسخ دهند، می‌توانند در بزرگسالی به قد طبیعی برسند.

کمبود هورمون تیروئید، عامل دیگری است که می‌تواند باعث کاهش رشد و بسیاری از مشکلات دیگر شود. کودکی که دچار کمبود این هورمون است، رشد جسمی کندی دارد و دچار کندذهنی نیز می‌شود. کم‌کاری غده تیروئید ممکن است در بدو تولد وجود داشته باشد یا در طول دوران کودکی و بعد از آن ایجاد شود. درمان فوری این بیماری بسیار مهم است، بخصوص اگر در طول دوره رشد سریع نوزادی اتفاق بیفتد. کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده در طول این دوره می‌تواند باعث آسیب فوری به سلول‌های حساس و در حال رشد مغزی شود.

نوعی اختلال ژنتیکی به نام سندرم ترنر که در دختران اتفاق می‌افتد نیز می‌تواند موجب کوتاهی قد شود.

در این بیماری، یکی از کروموزوم‌های X (که دارای مواد ژنتیکی است و مشخصات موروثی را تعیین می‌کند) در اکثر سلول‌های بدن یا همه آنها معیوب می‌شود یا از دست می‌رود. این بیماری با انجام یک آزمایش خون مخصوص (کاریوتیپ)، تشخیص داده می‌شود.

به نظر می‌رسد درمان این بیماری با استفاده از هورمون رشد بیوسنتتیک می‌تواند برای افزایش قد بزرگسالی در بسیاری از زنان جوان موثر  باشد.

در نوع دیگری از اختلال به نام بلوغ پیش‌رس، کودکان به سرعت رشد می‌کنند و نسبت به همسالانشان بلند قدتر می‌شوند، اما استخوان‌هایشان نیز به سرعت تکامل می‌یابد، بنابراین رشدشان در مرحله اولیه متوقف می‌شود و ممکن است در بزرگسالی کوتاه قد شوند. به تازگی هورمون مصنوعی (L H R H)‌ در متوقف‌کردن این نوع از تکامل اولیه جنسی و رشد اضافی، موثر شناخته شده است. گاهی اوقات یک تومور یا بیماری در تخمدان‌ها، غدد آدرنال، غده هیپوفیز یا مغز می‌تواند باعث تکامل ناقص جنسی شود. در این‌گونه موارد برداشتن تومور یا درمان بیماری ممکن است رشد سریع جنسی را قطع کند و موجب افزایش قد در بزرگسالی شود.

نقش ورزش در رشد قدی اگرچه کارایی ورزش برای افزایش قد هنوز ناشناخته است، اما ورزش منظم می‌تواند به مبارزه با چاقی که اغلب مانع رسیدن کودکان به حداکثر قدشان می‌شود، کمک کند. هر فعالیتی مانند دوچرخه‌سواری که ضربان قلب را بالا ببرد، می‌تواند وزن اضافی را کاهش دهد.

همچنین ورزش‌هایی مانند شنا، بسکتبال و پرش که باعث کشش ماهیچه‌ها می‌شود و رشد و تراکم استخوان ها را تحریک می‌کند، می‌تواند رشد قد را بهبود ببخشد.

با جمع قد پدر و مادر بر مبنای اینچ و سپس اضافه‌کردن 5 اینچ برای پسر و کم کردن 5 اینچ برای دختر و سپس تقسیم‌کردن عدد به دست آمده بر 2، می‌توانید قد ژنتیکی کودک‌تان را برآورد کنید، البته با فرض این که کودک دچار هیچ‌گونه اختلال رشد یا شرایط پزشکی که بر رشد تاثیر بگذارد، نباشد.

فروغ فلاح‌زاده