اقتباس باید به تماشاگر وفادار باشد، نه به نویسنده

آیا با توجه به تغییرات اساسی که در متن چخوف داده‌اید، می‌شود این متن را یک اقتباس ایرانی از یک متن خارجی در نظر گرفت؟

در فرآیند نوشتن برایم خیلی اهمیت داشت که ببینیم چخوف می‌خواسته چه کار کند. خوشبختانه به خاطر ترجمه‌های مرحوم سروژ استپانیان من هر دو نسخه‌ ایوانف را داشتم. مقایسه این دو نسخه باعث شد که درک کنم نویسنده در فاصله‌ شش هفت سال چه چیزی را در ایوانف عوض کرده است. به نظرم پایان‌بندی اهمیت ندارد. بیشتر برایم مهم بود که ببینم چطور چخوف وارد داستان می‌شود. مهم‌ترین تغییری که چخوف در نسخه‌ دوم می‌دهد این است که روزمره‌تر می‌شود. مثلا در نسخه‌ اول چخوف یک موقعیت داستانی را در یک مونولوگ (تک گویی) بلند توضیح داده است.

در نسخه‌دوم این را در سه چهار صفحه گنجانده است و شخصیت دومی هم گذاشته و او سوال و جواب می‌کند. می‌بینیم که موقعیت‌ها بیشتر نمایشی‌تر شده است. در واقع نسخه دوم یک کم تکنیکی‌تر می‌شود.

روزمرگی برای چخوف اهمیت داشته است. برای همین من هم باید نسبت به آن دوره تاکید بیشتری بر روزمرگی می‌کردم. به خاطر همین موقعیت‌های هر صحنه و پرده‌ای را پشت سر هم نوشتم. در این موقعیت‌ها براساس نمایشنامه‌ چخوف این چیزها گفته می‌شود.

مثلا در پرده‌ سوم مجموعه‌ای از صحنه‌های 2 نفره هست که از صحنه ایوانف و لیبدوف آغاز می‌شود، بعد ایوانف و ساشا، بعد ایوانف و بورکین، بعد ایوانف و دکتر و در نهایت منتهی می‌شود به ایوانف و آنا. اینها یکی یکی می‌آیند و با ایوانف حرف می‌زنند. خب، موضوعی که اینها حرف می‌زنند معلوم هست. جزییات داستانی هم بیشتر آن همین طوری است و... می‌خواهم بگویم این روند در متن چخوف هم هست.از این به بعد من دیگر چخوف را کنار می‌گذارم و از خودم می‌پرسم اگر بخواهم این رویداد را به امروز دربیاورم چه کار می‌توانم بکنم.

مشکل ما در اجرای متون خارجی زبان ترجمه‌ای است. این تقصیر مترجم‌ها هم نیست. به خاطر این‌که کامران فانی، سروژ استپانیان، حمید سعیدیان و... که چخوف را ترجمه کرده‌اند، به عنوان نمایشنامه‌نویس این کار را نکرده‌اند. بلکه فقط مترجم هستند.

آنها مترجم‌هایی هستند که فقط زبان روسی را به فارسی تبدیل کرده‌اند. منتها در برخوردهای ما به عنوان کارگردان کمتر این اتفاق می‌افتد که تو کشف کنی چخوف و هر نمایشنامه‌نویس دیگر چرا از این ادبیات استفاده می‌کند؟ من کاری که کردم این بود که رفتم دو تا ترجمه‌ انگلیسی ایوانف را پیدا کردم. بیشتر اقتباس‌های آنها را پیدا کردم. تام استپارد و دیوید ممت هر دو از ایوانف اقتباس‌هایی داشتند. بعد از خواندن آنها دیدم که چه جالب آنها کمابیش سعی کرده‌اند این کار را بکنند. سعی کرده‌اند ادبیات چخوف را عوض کنند و رویدادها را حفظ کنند. خواندن آن نمایشنامه‌ها خیلی به من اعتماد به‌نفس داد که این کار شدنی است.

به نظرم رسید که چخوف در آن دوره به یک رویداد بحرانی می‌پردازد. شخصیت‌های آثار او همیشه با یک بحران مواجه می‌شوند و بیشتر با مرگ یکی از شخصیت‌ها یا خودکشی آنها به پایان می‌رسد. ایوانف بیشتر منطبق بر این نوع نمایشنامه‌هاست که با مرگ شخصیت اصلی ضربه‌شان را می‌زنند.

قرار است که مخاطب به تفکر واداشته شود و بگوییم چرا خود را کشت؟ اما در اقتباس متن هرچه جلوتر می‌رفتم، کمتر باور می‌کردم که ایوانف خودش را می‌کشد. چون کشتن تصمیمی است که نیاز به یک جمع‌بندی دارد و نیاز به یک ذهن شسته ‌رفته دارد تا این جمع‌بندی را بکند. در‌حالی‌که ذهن ایوانف نمی‌تواند این جمع‌بندی را انجام دهد. ممکن است با رفتن ساشا و یک مقدار تامل بیشتر در‌مورد وقایع، بتواند به این انتخاب برسد. به نظرم رسید با توجه به این اتفاقات در آن روز آنقدر حاضر به فکر نیست که بتواند خودش را بکشد.

اتفاق دوم این بود که به نظرم رسید خودکشی کمی از مد افتاده است. سر آخر می‌خواهیم بگوییم او خودش را کشت چون از این شرایط و حرف‌ها خسته بوده است. برای همین با خودم گفتم می‌شود این خستگی را بدون خودکشی هم نشان بدهیم.