نیم قرن دغدغه تئاتر ایرانی

آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش، از نمایشنامه‌های نصیریان هستند که در دهه 70 به رشته تحریر درآمده و اینک روی صحنه فرهنگسرای نیاوران با کارگردانی محسن معینی جان گرفته‌اند. این کارگردان جوان که تحصیلات خود را در مقطع دکتری تئاتر و رسانه دانشگاه گوته فرانکفورت به پایان رسانده، متن‌های نصیریان را با حفظ امانت و به شکلی واقعگرا روی صحنه آورده است.

این شب‌ها اگر برای دیدن اجرای 2 نمایش آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش به فرهنگسرای نیاوران رفته باشید، بی‌شک با تماشاگرانی روبه‌رو شده‌اید که از چهره‌های شناخته شده عرصه سینما، تلویزیون و تئاتر به شمار می‌آیند. استقبال فعالان عرصه‌های هنری در کنار اشتیاق مردم عادی برای تماشای این دو نمایش، شاید در وهله اول به دلیل حضور علی نصیریان روی صحنه باشد؛ هنرمندی که نزدیک به 60سال است به صورت حرفه‌ای بازی می‌کند و علاوه بر آن در نویسندگی متون نمایشی نیز چیره‌دست است. فارغ از هنر بازیگری، علی نصیریان را باید از پایه‌های تئاتر ملی ایران دانست که با متن‌هایش، سنت نمایشی ایران را با تئاتر مدرن پیوند داده است.

او گرچه در جوانی، با شاهین سرکیسیان که مبدع و مبدا جریانی به نام تئاتر ملی بود آشنا شد و تحت تاثیرش قرار گرفت، اما بتدریج دیدگاهی مستقل یافت و بویژه از نگاه سرکیسیان در مورد نمایش‌های سنتی ایران فاصله گرفت و به عبارت بهتر آن را اصلاح کرد. حلاجی گذشته تئاتر کشور و آشنایی با نگره‌های مدرن این هنر، دست به دست هم دادند و نمایشنامه‌های علی نصیریان چون افعی طلایی، بلبل سرگشته، سیاه، پهلوان کچل، امیرارسلان، رویا، بنگاه تئاترال ، سلطان و سیاه، هالو و... را پدید آورد.

عنوان و موضوع فهرست بلندبالای نمایشنامه‌های علی نصیریان، نشان‌دهنده ریشه‌های ایرانی آنهاست. بهره‌گیری از شیوه‌های اجرایی نمایش‌های سنتی، استفاده از تیپ‌های نمایش‌های ایرانی چون سیاه‌بازی،‌ خیمه‌ شب‌بازی، نقالی و معرکه‌گیری و رویکرد به افسانه‌های کهن، قصه‌های عامیانه و آثار داستان‌نویسان معاصر از جمله عناصر سازنده نمایشنامه‌های نصیریان هستند. این ویژگی‌، او را از دیگر نویسندگان معاصر تئاتر ایران جدا می‌سازد و موجب می‌گردد تا به تشخص و سبک اختصاصی در نمایشنامه‌نویسی برسد.

نصیریان، تم و مضمون نمایشنامه‌های خود را براساس دریافت‌هایش از وضعیت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه انتخاب می‌کند و با رویکردی متفاوت به داستان‌ها، تیپ‌ها، قالب‌ها و سنت‌های ادبی و نمایشی متداول که گاه حتی کلیشه‌ای به نظر می‌رسند، آنها را شکل می‌‌دهد.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم نمایشنامه‌های علی‌ نصیریان، آن است که بیشتر برای اجرا و به صحنه آمدن نوشته شده‌اند. به جز نمایشنامه بلبل سرگشته که سال 1337 با کارگردانی مشترک منوچهر انور و عباس جوانمرد اجرا شد و 2 نمایشنامه آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش که این روزها با کارگردانی محسن معینی روی صحنه آمده، بیشتر متون نوشته شده توسط نصیریان را، خود او در طول چند دهه گذشته کارگردانی کرده است. خود نصیریان دلیل این امر را چنین توضیح می‌دهد: به نظرم هر متن نمایشی در اجرا قوام می‌یابد و شکل می‌گیرد. در واقع نمایشنامه به تنهایی نمی‌تواند یک اثر کامل باشد و گر چه خواندن آن خوب است، اما باید روی صحنه محک بخورد.

به خاطر همین عقیده است که نمایشنامه‌های نصیریان بدون حضور او به عنوان کارگردان یا بازیگر، کمتر روی صحنه رفته‌اند که 2 نمایشنامه جدیدش هم از این قاعده مستثنی نیستند. شاید دلیل اصلی جذابیت‌های نمایش‌های نصیریان، جدا از زبان پخته، تصویری و حس نوستالژیک نیرومند نهفته در آنها، همین باشد که در ذهن نویسنده‌ای شکل گرفته و به قلم جاری گشته، که پیش از آن که اهل نوشتن باشد، بازیگر و کارگردان تئاتر است.

2 نمایش آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش، نمایشنامه‌هایی با مضامین اجتماعی، فرهنگی و حتی فلسفی هستند که در ظاهر روابط یک زوج کهنسال را روایت می‌کنند، اما در لایه‌های زیرین خود مسائل مهم امروز جامعه را چون فاصله نسل‌ها،‌ بحران هویت، مهاجرت و... را طرح می‌کنند.

این دو داستان که در زیر متن خود شاهد ظهور و نمود کهن الگوهای فرهنگی ایرانی هستند، در اجرا نیز با بهره‌گیری از موسیقی اصیل و سنتی که علی قمصری آن را ساخته، طراحی صحنه ایرانی که از سوی آیدین آغداشلو شکل گرفته و وفاداری به مفاهیم زیبایی‌شناسی سنت‌های هنری کشورمان، فضایی جذاب و ملموس را پدید آورده‌اند. در واقع با کارگردانی خوب معینی و بهره‌گیری مناسب از همه عناصر نمایشی، متن‌های علی نصیریان به خوبی روی صحنه جان‌یافته‌اند.

اجرای آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش در فرهنگسرای نیاوران، 2 بازیگر دارد؛ علی نصیریان و محبوبه بیات. نقش‌آفرینی این دو بازیگر روی صحنه، آنچنان نیرومند، زنده، پرحرارت و باطراوت است که هر تماشاگری را به تحسین وامی‌دارد. وقتی تقویم زندگی نصیریان را ورق بزنیم و بدانیم که او اینک 77 سال دارد یا باید به سن و سالش شک کنیم یا به چشمان خودمان که شاهد یک اجرای سرزنده و جوان در فرهنگسرای نیاوران شده است. شاید برازنده‌ترین عنوانی که بتوان برای نصیریان به کار برد، «پیشکسوت جوان» باشد، چراکه او با چنان شوق، علاقه و توانی روی صحنه به هنرنمایی می‌پردازد که از جوانان این عرصه کمتر برمی‌آید.

با این که 2 نمایش آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش، اجراهایی کاملا درونی هستند و مخاطب با این جنس کار به‌سختی ارتباط برقرار می‌کند، تماشاگرانی که این شب‌ها در فرهنگسرای نیاوران به تماشای بازی‌های نصیریان و بیات می‌نشینند، به هیچ وجه خسته نمی‌شوند.

در این نوع کارها که اجرایش خالی از صحنه‌های پرتحرک است، متن آن بیشتر تضادهای درونی را برملا می‌کند تا به کشمکش‌های بیرونی بپردازد و شخصیت‌هایش آدم‌های پا به سن گذاشته‌اند که در خاطرات خود غرق می‌شوند. این هنرنمایی بازیگران است که تنها پل ارتباطی با تماشاگر را می‌سازد و دستش را می‌گیرد و به جهان نمایش می‌کشاند. در این میان، محبوبه بیات که در 2 نمایش آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش، شخصیت‌هایی کاملا متفاوت را به نمایش می‌گذارد، یک بازی چندلایه و پیچیده را روی صحنه ارائه می‌دهد که به انتقال مفاهیم پنهان و زیرین متن کمکی شایان می‌کند.

در پایان یک اجرای موفق در فرهنگسرای نیاوران، فرصتی فراهم می‌شود تا به پشت صحنه رفته و با کارگردان و بازیگران 2 نمایش آدم خوابش می‌گیره و بازیگر و زنش گفت‌وگو کنیم.

ابتدا سراغ استاد نصیریان می‌رویم که پس از یک اجرای سنگین، پذیرای تعدادی از تماشاگران است که برای تبریک به او و گرفتن عکس یادگاری دورش را گرفته‌اند. این هنرمند پیشکسوت که کمتر تن به گفت‌وگو می‌دهد، درباره وجوه ایرانی 2 نمایشنامه تازه خود می‌گوید: «من از 50 سال پیش این دغدغه ایرانی بودن را داشته‌ام. آیین‌ها و سنت‌های نمایشی و ادبی کشورمان، همیشه دستمایه من برای نوشتن بوده‌اند.»

این هنرمند پیشکسوت ادامه می‌دهد: «نگاه به گذشته هنری و ادبی، البته به معنای غفلت از مسائل روز جامعه در نمایشنامه‌هایم نیست و برای همین حتی اگر داستان مربوط به دوره‌های قدیمی تاریخی باشد، اما بازهم ارجاعات آن به امروز برمی‌گردد.»

نصیریان در واکنش به این پرسش که چرا با داشتن کارنامه‌ای پربار در زمینه نویسندگی، بیشتر خودش را یک بازیگر می‌داند، پاسخ می‌دهد: کار بازیگر در تئاتر خیلی بزرگ است.

در دوره‌هایی می‌بینیم که نویسندگی، کارگردانی و بازیگری در وجود یک نفر جمع بوده است که به عنوان مثال بارز می‌توان به شکسپیر اشاره کرد. تئاتر برای من نه یک تفنن و هنر صرف، بلکه یک آیین است که در آن، بازیگری نقش پررنگی دارد. این بازیگر است که در سالن با تماشاگر همنفس می‌شود و این چیزی نیست که بتوان راحت از کنارش گذشت.

محبوبه بیات هم در گپی کوتاه باما، دلیل اصلی بازی در این دو نمایش را حضور علی نصیریان عنوان می‌کند و می‌افزاید: ایشان سمت استادی برای من دارند و تئاتر ایران هم از نظر بازی، کارگردانی و نویسندگی به وی مدیون است.

او ادامه می‌دهد: این دو متن هم که این شب‌ها در نیاوران اجرا می‌شود، مثل دیگر نوشته‌های استاد علاوه بر جذابیت‌های ظاهری، معانی و لایه‌های عمیقی دارد که درآوردن آنها، از یک سو کار بازیگری را سخت و از طرف دیگر لذت‌بخش می‌سازد.

وقتی سراغ کارگردان جوان این دو نمایش می‌رویم، بیشتر از او درباره نشانه‌های ایرانی در صحنه‌آرایی می‌پرسیم. محسن معینی در جواب می‌گوید: تابلوی آیینی آغداشلو در صحنه، نشان‌دهنده یک حس حسرت بر گذشته است که با آمدن فرهنگ غرب به ایران ویران شد. همچنین این تابلو، تبیین‌کننده فضای ذهنی شخصیت‌های نمایش نیز هست که با دیگر عناصر صحنه کامل می‌شود.

با این حال معینی تاکید می‌کند: اگرچه در این اجرا از عناصر متعدد برای ارتباط با مخاطب بهره گرفته‌ایم، اما به‌نظرم مهم‌ترین عنصر سازنده این دو نمایش، بازیگرانش هستند که با صداقت و هنرنمایی خود، تماشاگر را با داستان همراه می‌سازند.