صدای هنر از جعبه رادیو

شاید به نظر برسد که رادیو به دلیل فقدان تصویر و ساختار بصری کمترین کارکرد را در این موقعیت داشته باشد، اما ماهیت کلامی رادیو و حس و حال نوستالژیکی که در ارتباط با مخاطب دارد، ظرفیت‌های ویژه‌ای به این رسانه محبوب می‌بخشد تا بتواند هنر را دستمایه برنامه‌سازی‌های خود قرار دهد. اتفاقا رادیو با برخی هنرها مثل موسیقی یا قصه‌گویی و شعر و ادبیات ارتباط قوی‌تر و نزدیک‌تری دارد و بسیاری از مخاطبان گوش به رادیو می‌سپارند تا از این هنرها لذت ببرند. یکی از دلایل محبوبیت و پرمخاطب بودن شبکه‌های رادیویی پیام و جوان، فارغ از برخی برنامه‌های جذاب آن، حجم و سهم بیشتر آن در انتشار موسیقی است. یا مثلا برنامه‌ای مثل قصه ظهر جمعه به همین دلیل طرفداران و شنوندگان زیادی داشت. واقعیت این است که رسانه رادیو برای جذابیت بیشتر برنامه‌های خود و رضایت و افزایش مخاطبانش بشدت به بهره‌گیری از هنرهای مختلف نیازمند است.

اگرچه همه شبکه‌های رادیویی از هنر و شاخه‌های مختلف آن در قالب برنامه‌های گوناگون استفاده می‌کنند. بویژه رادیو فرهنگ که از حیث ماهوی و کارکردی با هنر نسبت عمیقی دارد، اما مدتی است شاهد تاسیس رادیویی هستیم که به جرات می‌توان گفت هنری‌ترین شبکه رادیویی است و اصلا ماهیت و هویت خود را بر مبنای هنر بنا کرده است. رادیو نمایش که از نامش نیز پیداست رسانه‌ای است که قرار است در خدمت ترویج و تقویت هنر‌های نمایشی قرار بگیرد. البته به این معنا نیست که رادیو ن مایش صرفا به سرگرمی مخاطب خود می‌اندیشد و برای آنها قصه و حکایت تعریف می‌کند یا این‌که به پخش نمایش‌های رادیویی بسنده کرده است. نمایش در این شبکه رادیویی فرصتی فراهم می‌کند تا بسیاری ازمسائل و معضلات اجتماعی ـ فرهنگی نیز در قالب نمایش مورد نقد و بررسی قرار گرفته و در معرض قضاوت و تامل شنوندگان قرار بگیرد. این کارکرد و هدفی است که مهندس ضرغامی در مراسم تاسیس رادیو نمایش نیز برآن تاکید کرده و گفته است: «رادیو نمایش، ظرفیتی را فراهم می‌کند تا تنگناها و معضلات اجتماعی را در قالب نمایشی مطرح و نقد کنیم.»

امروزه بسیاری از روان‌شناسان در مبحث یادگیری و آموزش بر استفاده از ظرفیت‌های هنری بویژه نمایش تاکید می‌کنند و رسانه به عنوان آموزش مکمل و مداوم با بهره‌گیری از هنر نمایش می‌تواند در آگاهی بخشی و ارتقای سطح فکری جامعه سهم بسزایی داشته باشد. ضمن این‌که نمایش رادیویی می‌تواند به تلطیف روانی ـ عاطفی مخاطبان نیز کمک کرده و به آنها آرامش ببخشد. اساسا رادیو رسانه آرامی است و این آرامش به واسطه بهره‌گیری از ظرفیت‌ها و ظرافت‌های نمایشی بیشتر فراهم می‌شود.

اگرچه رادیو از امکان تصویری برخوردار نیست، اما حضور نمایش در این رسانه کمک می‌کند تا وجوه بصری هنرهای نمایشی به واسطه صدا و کلام و از طریق خیالپردازی مخاطب شکل بگیرد و دامنه و ابعاد تاثیرگذاری این رسانه فراتر از کلام برود. یکی از ویژگی‌ها و کارکردهای مهم رادیو، فعال کردن و برانگیختن حس تخیل و قوه خیالپردازی مخاطب است و به همین دلیل رادیو را یک رسانه گرم می‌دانند که مخاطب، حضوری فعال و کنشگر در آن دارد و بدیهی است که نمایش می‌تواند این کارکرد را برجسته‌تر و کارآمدتر کند. البته کار رادیو نمایش صرفا به تهیه و تولید نمایش‌های رادیویی ختم نمی‌شود، بلکه به تازگی بخش جدیدی در این رادیو شروع به کار کرده که برخی از فیلم‌های سینمایی معروف را پخش می کند. هرچند ممکن است برخی صحنه‌ها و سکانس‌های فیلم به دلیل وجوه بصری آن از طریق رادیو قابل درک و انتقال نباشد، اما این فیلم‌ها به‌گونه‌ای تدوین و تهیه می‌شوند که از طریق صدا و کلام مخاطب بتواند از شنیدن آن لذت ببرد. این برنامه 2 خاصیت مهم دارد؛ یکی این‌که برای نابینایان امکانی فراهم می‌کند تا فیلم‌های روز و مهم سینمای ایران و جهان را بشنوند و لذت ببرند و دوم برای مخاطب عادی نیز این امکان فراهم می‌شود تا ابتدا فیلم را از رادیو شنیده و براساس قوه تخیل خود تصویرسازی کند و بعد فیلم را از طریق سینما و تلویزیون تماشا کند و تصور خود را با ساختار واقعی فیلم مقایسه کند. این تجربه برای دانشجویان سینما و کارگردانی می‌تواند ابزار خوبی برای درک فیلم باشد.

ضرورت تخیل و تصویرسازی برای نمایش‌های رادیویی از سوی مخاطب موجب می‌شود تا او تمرکز بیشتر روی قصه و اجزای آن داشته باشد و چه بسا آن اثر نمایشی بتواند تاثیرات بیشتر بر مخاطب بگذارد. ضمن این‌که گوش دادن به نمایش‌ها و قصه‌های رادیویی آرامش لذت بخشی دارد که از حیث روانشناسی مخاطب نیز قابل تامل است. واقعیت این است که هنردررادیو، موقعیت و کارآمدی والاتری به این رسانه می‌بخشد و از این طریق بسیاری از نخبگان و اهل فکر و هنر را نیز مجذوب خود می‌کند. آنهایی که معتقدند تلویزیون برای مخاطبان عام برنامه می‌سازد، دست‌کم اینجا می‌توانند به رادیو مراجعه کنند و برنامه‌های خاص مورد علاقه خود را بشنوند. در واقع هنر موجب می‌شود تا شأن و منزلت رادیو به عنوان یک رسانه شنیداری ـ کلامی بالا برود و بخشی از مخاطبان خاموش را جذب کند.

سیدرضا صائمی / جام‌جم