سایه تاریک سرطان را فراموش کنید

دقیقا همین‌طور است که می‌گویید. این ترس، پاسخ طبیعی به تجربه‌ای است که باعث تغییر زندگی می‌شود. آن هم با به وجود آمدن تردید‌هایی که مبنایش آن است که ادامه نقش فرد مبتلا به سرطان به عنوان همسر، پدر یا مادر، برادر، خواهر یا همکار چگونه ممکن است. بعلاوه احساس از دست دادن کنترل روی زندگی، احساس تلخی که فرد از ایجاد تغییر در بدنش دارد و ترس از مرگ و درد و رنج ناشی از درمان‌های مربوط به سرطان، از خود بیماری هم ترسناک‌تر است. از سوی دیگر، تغییر رفتار اعضای خانواده ناشی از ترس از دست دادن فرد مبتلا به سرطان یا عصبانیت ناشی از این‌که نمی‌توانند کمک زیادی به وی کنند نیز به ترس یک بیمار مبتلا به سرطان دامن می‌زند. به هر حال جنس این بیماری با استرس زیاد همراه است؛ هر قدر بیماری در مرحله پیشرفته‌تری قرار بگیرد، علائم فیزیکی چون درد، تهوع و خستگی بیش از اندازه بیمار را آزار می‌دهد و او را به واسطه مصرف داروهای مختلف، برای کنترل این علائم دچار استرس روانی بیشتری نیز می‌کند.

سرطان واژه عمومی برای بیش از 1000 بیماری است که به واسطه آنها، سلول‌های بخشی از بدن شروع به رشد خارج از کنترل می‌کنند. در واقع سلول‌های طبیعی بدن متشکل از هزاران هزار میلیارد سلول زنده است که رشد، تقسیم و مرگ‌شان به شکل منظم اتفاق می‌افتد. در سال‌های اولیه زندگی، این سلول‌ها رشد بیشتری دارند ولی وقتی ما بالغ می‌شویم، رشد، ترمیم و تکثیر سلول‌ها به منظور ترمیم آسیب‌ها و جایگزینی سلول‌های مرده بدن صورت می‌گیرد. اما رشد سلول سرطانی، متفاوت از سلول طبیعی است. یعنی به جای مرگ برنامه‌ریزی شده، شروع به رشد و تشکیل سلول‌های غیرطبیعی جدید می‌کنند که می‌توانند به سایر بافت‌های بدن نیز تهاجم کنند. به بیان دیگر علت سرطانی شدن سلول‌ها، آسیب به DNA سلول است. در سلول‌های سرطانی، نه سلول می‌میرد و نه ترمیم می‌شود. در واقع سلول‌های آسیب‌ دیده سلول‌های جدیدی می‌سازند که DNA آسیب‌دیده را در خودشان دارند. بعلاوه سلول‌ها می‌توانند DNA آسیب دیده را نیز به ارث ببرند که در اینجا سرطان‌های وراثتی مطرح می‌شود. البته فراموش نکنید که ابتلا به بیشتر سرطان‌ها، تحت تاثیر عواملی چون کشیدن سیگار، تغذیه نامناسب، چاقی یا نداشتن تحرک کافی در زندگی اتفاق می‌افتد و کمتر به وراثت مربوط است.

نکته مهم این است که یک سری علائم سرطان، همچون تب، احساس خستگی مفرط، لخته شدن خون در نقطه‌ای از بدن، گزگز کردن دست‌ها و پاها و کاهش وزن‌های ناگهانی که بدون علت و بدون توقف صورت می‌گیرند، گرچه می‌توانند نشانه‌ای از سایر بیماری‌ها نیز باشند، ولی نباید بی‌اهمیت شمرده شوند. چرا که سرطان با مصرف انرژی غذایی سلول‌ها یا آزاد کردن موادی که انرژی غذایی بدن را تحلیل می‌برد، می‌تواند در بروز این علائم نیز موثر باشد. در واقع پیگیری این علائم، در مواردی می‌تواند به تشخیص زودهنگام سرطان و البته درمان موثر آن کمک کند. بی‌شک در بسیاری موارد، سرطان، با تشخیص در مراحل اولیه قابل کنترل و درمان است، درحالی که اگر ملانوم در بدن پخش شود، امکان زنده ماندن بیمار، زیر 20 درصد خواهد بود. متاسفانه گاهی بیماران به این علائم بی‌توجهی می‌کنند، یا علائم سرطان را نمی‌شناسند و متوجه تغییر در بدن‌شان نمی‌شوند و از آن بدتر، در برخی موارد به خاطر ترس از این علائم، آنها را پیگیری نمی‌کنند. البته تاکید می‌کنم که هر علامتی به معنای وجود سرطان نیست.

در مورد پارازیت‌ها، امواج موبایل و امواج مایکروویو که همه جزو طیف مغناطیسی هستند، اطلاعات ضد و نقیضی وجود دارد ؛ اما اخیرا و پس از سال‌ها بررسی محققان تنها امکان سرطان‌زایی را با امواج موبایل مطرح کردند و از مردم خواستند که حتی‌المقدور از هدفون به جای خود گوشی برای مکالمات‌شان استفاده کنند.

این نکته مهمی است که مردم بدانند تنها 5 تا 10 درصد سرطان‌ها جنبه وراثتی دارند. البته فراموش نکنید تنها یک ژن معیوب که می‌تواند عامل سرطان باشد، از یک نسل به نسل دیگر به ارث می‌رسد و خود بیماری از نسلی به نسل دیگر قابل انتقال نیست. با این حال وقتی موارد زیادی از یک نوع سرطان و بخصوص یک سرطان غیرشایع مثل کلیه و نه سرطان شایعی مثل پستان، در چند نفر یا چندین نسل یک خانواده و بخصوص از یک طرف یعنی پدری یا مادری دیده می‌شود، یا این‌که اعضای خانواده همگی در معرض یک عامل آلوده‌کننده قرار گرفته باشند، می‌توان بیشتر به وجود سرطان‌های فامیلی یا ارثی شک کرد. البته در شرایطی که ابتلا به سرطان در افراد خانواده‌ای زیر سن معمول اتفاق بیفتد یا این‌که در شخصی چند سرطان دیده بشود نیز ریسک وجود سرطان‌های ارثی افزایش می‌یابد.

همان‌طور که گفتم ضعف ما نداشتن آمار است. هیچ مرکز یا نهادی هم در کشور نمی‌تواند در این زمینه به شما آمار دقیق بدهد. با این حال عوامل اصلی در افزایش این آمار به طور قطع به شیوه زندگی مردم و عوامل آلوده‌کننده محیطی که اصلی‌ترین آنها آلودگی هواست، بازمی‌گردد.

در حال حاضر به خاطر پیشرفت‌هایی که در رادیوتراپی و شیمی‌درمانی در دنیا رخ داده است، دیگر به هیچ عنوان نیازی به قطع عضو، به دنبال ابتلا به سرطان پستان وجود ندارد. مگر در زمانی که تشخیص بیماری بسیار دیرهنگام اتفاق بیفتد، به گونه‌ای که سینه دچار زخم بشود، با این حال مریضی که قطع عضو نمی‌شود، باید حتما تحت رادیوتراپی دقیق و درستی قرار بگیرد، اما از آنجا که بسیاری از جراحان ما به خاطر بی‌اعتمادی به تکنولوژی رادیوتراپی کشور که تنها طی 7 تا 8 سال اخیر در کشورمان پیشرفت کرده و تکنولوژی آن تا پیش از این دوران مربوط به 50 سال پیش بوده است، ترجیح می‌دهند سلامت بیمار را به خطر نیندازند و او را قطع عضو کنند، در حالی که اگر رادیوتراپی درستی با روش‌های نوین روی بیمار انجام بگیرد، جای هیچ نگرانی از روند کنترل و درمان بیماری نخواهد بود. بی‌شک بهترین راه‌حل ممکن برای این مساله رسیدن به نوعی تعامل و ایجاد حلقه‌ای ارتباطی میان جراح، آنکولوژیست و رادیوگراف و مشاوره بیمار با آنها، قبل از تصمیم به جراحی است.

از آنجا که این‌گونه عمل‌های زیبایی بسیار پرهزینه هستند، درصد بسیار کمی از زنان ما به آن اقدام می‌کنند. بعلاوه ترس از عود بیماری پس از این‌گونه جراحی‌ها نیز مانع رغبت زنان به انجام آن در اغلب موارد می‌شود. گرچه من هم به عنوان متخصص، به خاطر آن که از یک سو این نوع جراحی‌ها، جز موارد اندکی در کشور ما، نتیجه خیلی مطلوبی را از حیث زیبایی به همراه ندارند و از سوی دیگر تشخیص از طریق ماموگرافی را نیز با مشکلاتی روبه‌رو می‌کنند، استفاده از جراحی پلاستیک‌ را توصیه نمی‌کنم.

شیمی‌درمانی به خودی خود باعث ناباروری نمی‌شود، ولی بعضی از روش‌های قدیمی شیمی‌درمانی که در گذشته استفاده می‌شدند و نیز رادیوتراپی تخمدان منجر به قطع قاعدگی می‌شوند. در عین حال رادیوتراپی در ناحیه لگن یا بیضه‌ها نیز که در موارد خاص صورت می‌گیرد، منجر به ناباروری شخص خواهد شد. در غیر این موارد تنها به دنبال بروز سرطان پستان در خانم‌های بالای 45 سال، به خاطر کاهش خطر عود سرطان، به واسطه ترشح هورمون‌های زنانه، خانم‌ها را یائسه می‌کند، ولیکن در سنین جوانی و باروری، قاعدگی پس از دوره شیمی درمانی به طور مجدد آغاز خواهد شد.

مساله اینجاست که ما نمی‌توانیم بسادگی محل زندگی خود را تغییر دهیم. بحث آلودگی‌های شهری چون تهران هم چیزی نیست که بسادگی قابل رفع باشند و رفع آنها به سیاست‌های کلان کشور بر برمی‌گردد. در چنین شرایطی کاری نمی‌شود کرد جز این‌که شیوه زندگی و تغذیه خود را با راهکارهایی که اشاره کردم اصلاح کنیم تا ریسک ابتلا به سرطان تا حدی که به خود ما بستگی دارد، کاهش یابد.