روایت قصه‌های کهن با طعم امروزی

نمونه‌ این‌گونه حکایات که نمی‌توان آنها را بسادگی به زبان کودکانه بازگرداند داستان‌های برگرفته از مثنوی معنوی مولاناست که عدم موفقیت آن را می‌توان در انیمیشن «گنج مثنوی» مشاهده کرد. حال آن‌که در حوزه ادبیات با کتاب‌هایی همچون «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» مواجه هستیم که امثال و حکم و داستان‌های عبرت‌آموز کهن را از کتاب‌های ثقیلی همچون کلیله و دمنه یا مرزبان‌نامه به قصه‌های ساده و شیرین برای کودکان و نوجوانان تبدیل کرده است.

«حکایات شیرین» عنوان انیمیشنی است که سعی داشته رویه‌ای همچون کتاب‌ قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب را دنبال کند و می‌توان گفت تا حدودی در این زمینه موفق عمل کرده است. یکی از دلایل موفقیت انیمیشن حکایات شیرین در انتقال مفاهیم، انتخاب درست حکایات و قصه‌هاست. داستان‌های دلنشینی که غنی‌ترین منابع برای آموختن و عبرت گرفتن هستند و تبدیل شدنشان به پویانمایی‌هایی جذاب و مفرح بهترین راه برای ارائه‌ آنها به کودکان و نوجوانان است.

حکایات شیرین، مجموعه‌ای است که با دربرگرفتن این موضوعات و استفاده از شخصیت‌های دوست‌داشتنی، مخاطب خود را راضی نگه می‌دارد. حکایت‌های روایت شده عمدتا حاوی مضامین اخلاقی همچون حرص و طمع، حسادت و غرور، دروغ و ریا و... است. بعلاوه این‌که در متن خود نیز گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ اقوام و ملل مختلف را دارد. مثلا در یکی از قسمت‌های این مجموعه به نام «دو بازرگان» می‌بینیم موضوع اصلی داستان دروغ، حرص و طمع است. بازرگانی که همیشه بدون حساب و کتاب و با توکل به خدا به کسب و کار می‌پردازد در کشتی با بازرگان دیگری همسفر می‌شود که دروغگو و حریص است و برای منفعت خود هر کاری انجام می‌دهد. مخاطب با دیدن و شنیدن همین اندازه از قصه علاوه بر شناخت شخصیت‌های مثبت و منفی داستان با نکاتی همچون نوع پوشش اشخاص، شیوه‌ مسافرت آنها و همچنین چگونگی داد و ستد در آن روزگار آشنا می‌شود. این مساله یکی از ویژگی‌های مثبت انیمیشن حکایات شیرین است، چراکه علاوه بر خود داستان و آموزه‌های اخلاقی آن، تصاویر نیز بار آموزشی دارند و هر اندازه که صحت و دقت این تصاویر و انطباق آنها با واقعیت و صبغه تاریخی‌شان مورد توجه قرار گیرد به ارزش و اعتبار اثر نیز افزوده می‌شود.

دو بازرگان قصد دارند برای تجارت به شهر دیگری سفر کنند. کالای یکی از آن دو، ظروف مسی و دیگری روغن است و هر دو سوار بر کشتی آماده سفری پر افت و خیز می‌شوند. زمان ورود بازرگانان به کشتی، تفاوت در نوع پوشش آنها با ناخدا توجه مخاطب را جلب می‌کند. حتی پوشش خدمه کشتی نیز با ناخدا، متفاوت است و در روند داستان نیز شاهد ویژگی‌های شخصیتی منحصربه‌فرد و خاص پیشه و فرهنگ هر کدام از شخصیت‌ها هستیم.

معرفی شخصیت منفی داستان با شیوه نامناسب غذا خوردن او آغاز می‌شود. سپس با نشان دادن صحنه‌ باز کردن پنجره کشتی به نیت سرما خوردن مسافران، بدجنسی او نمایان می‌شود و در نهایت حیله‌گری او هنگام گول زدن بازرگانان برای تعویض کالاهایشان، ذات پلیدش را ثابت می‌کند. در مقابل این شخصیت منفی، با بازرگان ساده و مهربانی روبه‌رو هستیم که در نهایت خوش‌قلبی، راز ساده اما مهم تجارتش را برای دوست بدجنسش بازگو می‌کند. شخصیت‌های این دو کنار هم بخوبی با مخاطب ارتباط برقرار می‌کنند.

از آنجا که هر قسمت از این مجموعه، داستان متفاوتی را روایت می‌کند و مخاطب با یک شخصیت ثابت و آشنا روبه‌رو نیست، بنابراین کارگردان وظیفه دشواری به عهده دارد، چراکه باید در هر قسمت تلاش کند تا شخصیت‌هایش را ضمن معرفی، حقیقی جلوه دهد و امکان برقراری ارتباط با آنها را برای مخاطب فراهم آورد و این اتفاق بخوبی در مجموعه حکایات شیرین رخ داده است.

نکته دیگری که سبب موفقیت مجموعه انیمیشن حکایات شیرین شده، روند صحیح روایت داستان و عناصر دراماتیک آن است. همان‌طور که گفته شد مجموعه، شخصیت‌هایی ثابت و آشنا ندارد، بنابراین تعریف شخصیت و شناساندن آنها ضمن اتفاقات و رویدادهای داستان، صورت می‌گیرد. این موضوع برخلاف بیشتر مجموعه‌های انیمیشنی است که شخصیت‌های مثبت و منفی خود را ابتدای داستان و یک بار برای همیشه تعریف می‌کند و در هر قسمت با پرداختن به کشمکش‌ها و معماهای خود، داستان اصلی را پیش می‌برند حال آن‌که در حکایات شیرین، اتفاقات و وقایع فرعی داستان، بستری است برای تعریف موازی و همزمان شخصیت‌ها. این ویژگی سبب شده مخاطب در هر قسمت علاوه بر انتظار برای دیدن و شنیدن قصه‌ای جدید، منتظر شناختن و همراهی با شخصیت‌های تازه نیز باشد. شاید نتوان این موضوع را مزیتی برای یک انیمیشن قلمداد کرد، اما برخورداری از یک شخصیت ثابت و محبوب نیز نمی‌تواند به عنوان یک اصل موفقیت پنداشته شود. دلیل این ادعا نیز مجموعه حکایات
شیرین است.

ساختار صحیح داستان در پذیرفتن پیام‌های آموزشی آن از سوی مخاطب نقش عمده‌ای ایفا می‌کند. زمانی که داستان و شخصیت‌های آن باورپذیر و دقیق باشند، نیازی نیست نکته‌های اخلاقی و آموزشی را به شکل دیالوگ در دهان شخصیت‌ها قرار دهیم و آنها را به صورت شعاری و مستقیم به مخاطب عرضه کنیم و در نهایت نیز با عدم پذیرش او روبه‌رو شویم، در حالی‌که کافی است شخصیت‌های داستان به عنوان یک تیپ از جانب مخاطب پذیرفته شود، سپس براحتی رفتار و گفتار آن شخصیت برای مخاطب قابل قبول شده و به عنوان یک الگو مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

در مجموعه حکایات شیرین، عمدتا هیچ پیام یا نکته‌ای به صورت واضح و شعاری از زبان شخصیت‌های داستان شنیده نمی‌شود. داستان روند خود را پیش می‌گیرد و در مرحله قبل از وقوع اتفاق اصلی یا نقطه اوج داستان با معرفی شخصیت‌ها، رفتار و گفتارشان تأثیر ناخودآگاه در ذهن مخاطب می‌گذارد، طوری که مخاطب وادار می‌شود ویژگی‌های خوب بعضی کاراکترها را ستایش و خصایص شخصیتی بعضی دیگر را نکوهش کند. داستان به اوج خود می‌رسد و معمای اصلی مطرح می‌شود. در مرحله بعد، مخاطب با علم به این‌که پایان خوب برای شخصیت خوب داستان است، انتظار می‌کشد تا زودتر پایان داستان را ببیند و این از مزایای قصه‌ خوب و قدرتمند مجموعه است. در نهایت، پایان‌بندی ماجرا برآیندی است از جزئیات به کار گرفته شده در داستان بدون هیچ‌گونه پیام و آموزش صریح و مستقیم، چراکه تمام نکات آموزشی بدقت درهمه جای قصه گنجانده شده و در پایان علاوه بر به سرانجام رسیدن وقایع داستان، آموزش این نکات نیز به پایان می‌رسد، در حالی که اثر خود را در ذهن مخاطب ثبت کرده است.

در انتها می‌توان گفت حال و هوای مجموعه نیز کمک بسیاری به پذیرش داستان و ذهنیت ابتدایی مخاطب برای مواجهه با این انیمیشن می‌کند. استفاده از واژه‌ حکایت در عنوان مجموعه از همان ابتدا به مخاطب یادآوری می‌کند با داستان و روایتی جدی و پندآموز مواجه است. سپس رویارویی با شخصیت‌های رئال داستان و شیوه صحبت کردن رسمی آنها شرایط لازم را برای پذیرش داستانی با این حال و هوا ایجاد می‌کند. این انیمیشن در بطن خود طنز و شوخی نیز به همراه دارد، اما نه صرفا در جهت سرگرمی، بلکه به عنوان عنصری برای کمک کردن به اهداف اصلی مجموعه. در نتیجه مخاطب در اولین برخورد، آگاهی لازم را در ارتباط با نوع و هدف انیمیشن کسب کرده و به انتخاب خود آماده تماشای اثر می‌شود.

نویسندگی مجموعه انیمیشن حکایات شیرین را ‌ـ که از تولیدات مرکز فرهنگی ـ هنری صبا بوده و از شبکه 2 سیما در حال پخش است‌ـ کوروش کرمی به عهده دارد و کارگردان مجموعه، سیدامیر غبارآستانه است.