ایستگاه کتابخوانی در کتاب‌های درسی

یکی از موضوعات مورد توجه ما در برنامه درسی که از اول دبستان تا دوره پیش‌دانشگاهی آن را سامان داده‌ایم، بحث کتاب، کتابخوانی و فرهنگسازی از نوع تحلیلی و انتقادی است. برای تبیین این موضوع در ساختار کتاب درسی، چند هدف را مدنظر داریم: ابتدا نیاز مخاطب و بعد اهداف زبان‌آموزی، خلاقیت، ایجاد ایستگاه فکری برای دانش‌آموزان، توجه به سطح درک آنها، میزان دریافت مطالب و سرانجام توجه به واژگان پایه دانش‌آموزان. از طرف دیگر ما موضوع کتابخوانی را در حوزه محتوایی سازماندهی می‌کنیم.

در تمام درس‌ها یک بخش کتاب و کتابخوانی گنجانده‌ایم و52 کتاب برای 52 هفته سال تحصیلی معرفی کرده‌ایم. معلم با توجه به امکانات و سلیقه‌های خودش کتاب‌ها را انتخاب می‌کند و آنها را در برنامه کاری‌اش می‌گنجاند.

با توجه به نام ناشر، نویسنده، موضوع و این که چقدر محتوای آنها با برنامه درسی انطباق دارد.مبنای دیگر انتخاب ما برای این کتاب‌ها جوایزی است که آنها در جشنواره‌های مختلف از آن خود کرده‌اند. از طرف دیگر ما هر ساله این منابع را دوباره بررسی می‌کنیم و تغییرات لازم را در آنها ایجاد می‌کنیم تا به اندازه کافی تنوع داشته باشند.

وضعیت تدریس این کتاب‌ها فقط برای دانش‌آموزان کلاس اولی در ماه‌های ابتدای سال متفاوت است چون توانایی خواندن و نوشتن ندارند. به همین جهت آموزگار کلاس اول کتاب را برای دانش‌آموزان می‌خواند و آنها روی محتوا یا تصاویر کتاب کار می‌کنند. از بهمن به بعد این مساله برای دانش‌آموزان کلاس اولی هم برطرف می‌شود و خودشان می‌توانند کتاب بخوانند.

در پایه‌های بعدی نیز کتاب‌ها در موضوعات و عناوین مختلف معرفی می‌شوند و معلم می‌تواند خوانش متن دانش‌آموزان را مدنظر قرار دهد که این کار به دو شکل نظارت و هدایت صورت می‌گیرد. من اینجا باید تاکید کنم که اگرچه این بخش در کتاب درسی گنجانده شده است و حتی کتاب‌های مناسب معرفی شده ولی معلم در انتخاب کتاب و راهنمایی دانش‌آموزانش آزاد است. ما قصد اصلی‌مان این بود که در کتاب فارسی بخشی رسمی با نام روانخوانی در کتاب‌هایی با زبان ساده، ساختار داستانی مرتبط با فصل‌بندی‌های کتاب داشته باشیم. این ارتباط تنگاتنگ با موضوعات کتاب برایمان اهمیت زیادی داشت. مثلا اگر ما فصلی با نام مسائل ملی و میهنی یا در باب اخلاق داشته باشیم، کتاب‌هایی برای رشد بیشتر فکری دانش‌آموزان در این دو موضوع معرفی می‌کنیم که به نحوی مکمل آموزش‌های کتاب درسی باشد.

ما فهرست کتاب‌های مناسب را برای اشاعه و تکمیل برنامه‌های آموزشی در کتاب درسی گنجانده‌ایم. اگر مدرسه‌ای امکانات مالی داشته باشد، می‌تواند برای تمام دانش آموزانش این کتاب‌ها را خریداری کند. اگر بودجه مدرسه‌ای کافی نباشد، کتاب را فقط برای سرگروه‌ها تهیه می‌کنند و آنها با یکدیگر در خواندن کتاب مشارکت می‌کنند.

ما هدف اصلی‌مان تقویت سواد خواندن است و این کتاب‌ها فقط پیشنهاد ماست. مدرسه هر تعداد کتابی را که بتواند تهیه می‌کند یا در کتابخانه می‌گذارد و دانش‌آموزان از آن استفاده می‌کنند. گاهی اوقات نمره‌گذاری موجب طرد بیشتر دانش‌آموزان می‌شود. ما بدون ارزش‌گذاری نمره کتاب‌ها را معرفی کرده‌ایم تا دانش‌آموزان به کتابخوانی علاقه‌مند بشوند. به این ترتیب هر معلم و مدرسه‌ای که تمایل به تهیه کتاب داشته باشد می‌تواند اقدام کند.

وقتی ناظران و مسوولان به مدارس شهرهای مختلف کشور می‌روند، گزارش‌هایی را در اختیار ما قرار می‌دهند و ما در حد توانمان به آنها کمک می‌کنیم. مثلا چند وقت پیش مسوولان ما به یکی از مدارس محروم بوشهر رفته بودند. در آن مدرسه تعداد کتاب‌ها بسیار محدود بود. از طرفی به خاطر اجرای این برنامه ناشران زیادی هستند که کتاب‌هایشان را رایگان برای ما ارسال می‌کنند تا آنها را بررسی کنیم. ما نیز همین کتاب‌های ارسالی را به رایگان به آن مدرسه و نمونه‌های شبیه آن مثلا در استان‌های سیستان و بلوچستان و... ارسال می‌کنیم. به طور کل ما در حد توانمان به مدارس جهت تامین این کتاب‌های معرفی شده کمک می‌کنیم.

این کتاب‌ها از سوی ناشرانشان توزیع می‌شود. ما کتاب‌های رایگانی را که به دستمان برسد در صورت نیاز ارسال می‌کنیم.

ما کتاب‌های خوب را که در جشنواره‌ها برگزیده می‌شوند و به لحاظ محتوایی با کتاب درسی و آموزه‌های ما هماهنگ است، با توجه به اهدافمان معرفی می‌کنیم. ولی بخش قیمت‌گذاری و نحوه توزیع و... در اختیار ما نیست. این بخش در اختیار ناشران است.

ما به متون کهن فارسی توجه می‌کنیم و داستان‌های اصیل ایرانی را هم معرفی می‌کنیم، ولی در بعضی از زمینه‌ها هست که نویسندگان ایرانی آثار زیادی تولید نکرده‌اند؛ مثلا در زمینه استفاده از اینترنت یا بعضی از مباحث علمی روز دنیا در سطح دانش‌آموزی. در حالی که استفاده از اینترنت امروز بسیار رایج است. از طرفی مسائل دنیای امروز در متون کهن‌مان وارد نشده است.‌ اما در کل هم به کتاب‌های خوب ایرانی و هم به کتاب‌هایی که متناسب با نیاز امروز دانش‌آموزان است، حتی از نویسندگان خارجی توجه کرده‌ و سعی کرده‌ایم به اندازه کافی کتاب‌ها را متنوع انتخاب کنیم.