سینمای اجتماعی نباید به مردم آدرس غلط بدهد

قبل از بررسی وضعیت و شرایط این حوزه موضوعی سینما باید تاکید کنم به نظرم این روزها درک آثار اجتماعی بسیار دشوارتر از دیگر انواع فیلم‌هاست. بخش عمده‌ای از آنچه امروز این نوع سینما با آن روبه‌روست، از همین درک ناقص و گاه نادرست ناشی می‌شود.

برای درک سینمای اجتماعی و رویکرد مناسب به آن، فیلمساز نیازمند دانش و فهم کاملی از مناسبات، نیازها، باورها، آداب، ضعف‌ها و... جامعه اطراف خود است. من سینماگر باید به سراغ ساخت فیلم‌هایی بروم که ابتدا خودم موضوع آنها را بدرستی حس و درک کرده باشم. پس از آن باید مطمئن شوم در سینمای کشور به این موضوع یا پرداخته نشده یا کمتر توجه شده و برای همین دارای طراوت و تازگی است. همه اینها باید دست به دست هم بدهند تا مرا به شوق ساختن یک فیلم وا دارد.

اینها همه پیش از شروع کار است و همه بر می‌گردد به همان درک درست از این نوع سینما. در مورد کارهای خودم این را می‌توانم بگویم فیلم‌هایی که کارگردانی کرده‌ام، فارغ از بد بودن و خوب بودنشان، کنجکاوی مخاطبان را برانگیخته‌اند.

دقیقا همین است. خود من در این سی و چند سال فعالیت در سینما 13 یا 14 فیلم ساخته‌ام که می‌شود هر 2 یا 3 سال یک کار، زیرا همان طور که گفتم این نوع سینما دشواری‌های مخصوص به خود را دارد. یعنی نمی‌شود بسرعت به یک قصه کامل اجتماعی رسید. باید اول موضوعم را پیدا کنم و بعد مطمئن شوم این داستان کمتر گفته شده یا اصلا گفته نشده است. البته اینها خودخواهی‌های من در این حیطه به شمار می‌رود. بعد هم همیشه فکر می‌کنم باید موضوعی را انتخاب کنم که حتما همه را کنجکاو کند تا سرک بکشند. حالا سختی‌هایی که ساختن یک فیلم با این شرایط دارد یک طرف، گرفتاری بعدی این است که این فیلم فهمیده شود.

در طول تجربه این سال‌ها و پرداختن به این نوع سینما دیگر فهمیده‌ام کلنجارهایی دراین نوع فیلمسازی وجود دارد. من همیشه مایل بوده‌ام از جوانان بگویم و این کار را هم کرده‌ام و گفته‌ام؛ چه ازجوانان دهه 60 و چه جوانان امروز. برای این که نسل جوان را بهتر بشناسم باید درباره‌شان تحقیق کنم. ببینم توی ذهنشان چه می‌گذرد. فاصله‌ای که بین آنها و خانواده‌هایشان وجود دارد را مورد بررسی و کنکاش قرار دهم. حالا این درک کردن گاهی با یک اشتباه هم می‌تواند همراه شود. گاهی کمرنگ، گاهی پررنگ، گاهی موفق و گاهی ناموفق این اتفاق می‌افتد. اما به نظر می‌رسد آنچه دراین میان اهمیت دارد، تلاش است و این که بچه‌ها حس کنند حرف دلشان از زبان کسی گفته می‌شود و این حرف‌ها را می‌توانند روی پرده ببینند.

سینما کارش پرداختن به حوادث نیست و این کار روزنامه‌هاست. وظیفه سینما تجزیه و تحلیل آن چیزی است که رخ داده و البته پیش‌بینی و درک حوادثی است که دارد اتفاق می‌افتد. فیلمساز این حوادث را از حالت مطبوعاتی و روزنامه‌ای یا از یک مقاله تحقیقی دانشجویی خارج می‌کند و به قالب فیلم و تصویر در می‌آورد. این فرآیند وقتگیری است که فقط از طریق تجربه کردن می‌توان آن را یاد گرفت و هیچ دانشگاهی نیست که به آموزش این تجارب بپردازد. بنابراین سینمای اجتماعی پیچیدگی‌ها و سختی‌های خاص خودش را دارد و برای کار در آن باید اول همه اینها را درک کرد.

در سه‌گانه مذهبی‌ام، نیت کار شخصی‌تر بود. یعنی همیشه دلم می‌خواست درباره زائران فیلم بسازم، زیرا به نظرم زائر در تمام شرایط اجتماعی یعنی از اول تا آخر سفر حالش خوب است. زائر بودن، موضوع دوست‌داشتنی‌ای برایم بوده و هست. فکر می‌کنم این حیطه جای کار و پرداختن بسیاری می‌تواند داشته باشد. شما تصور کنید زائر بودن همواره می‌تواند همدلی و شادی ایجاد کند. در روزگاری که طعم زندگی تغییر کرده است، زائر بودن یک مساله خوشایند است. من فکر می‌کنم آدم‌هایی که باور مذهبی دارند، خیلی حسرت‌برانگیزترند نسبت به کسانی که هیچ اعتقادی ندارند. این اعتقاد شخصی من است و معتقدم هرکسی با باور و مذهب خود خوشبخت است و با آن احساس خوشبختی می‌کند. تصور کنید زائران وقتی به مقصد می‌رسند، قرار است برای همدیگر دعا کنند و کمتر به فکر خودشان هستند.

هریک از فیلم‌هایی که من در سه‌گانه مذهبی‌ام ساختم، به هر جشنواره‌ای که رفت توانست برای خارجی‌ها به لحاظ موضوعی جذابیت داشته باشد. بر خلاف تصور بسیاری، اعتقادات مذهبی هنوز در جهان غرب هم رواج دارد و می‌تواند آنان را جذب خود سازد.

نگاه کنید، یک فیلم به تنهایی نمی‌تواند تاثیری مثبت یا منفی بر جامعه بگذارد. یک اثر سینمایی شاید قادر باشد تا تلنگری به جامعه بزند و دیگر بخش‌های آن را فعال کند تا در کنار یکدیگر بتوانند منشأ اثری باشند. روی این اصل من تعجب می‌کنم که چرا مدیران فرهنگی از نمایش یک فیلم این همه می‌ترسند.

جوشش نه، ‌یک فیلم می‌تواند دانش ایجاد کند. شما وقتی به مدت 100 دقیقه در سالن تاریک سینما می‌نشینی و فیلم را می‌بینی و همدلی می‌کنی، وقتی فیلم تمام می‌شود و از سینما بیرون می‌آیی، اگر فیلم تاثیرگذار بوده باشد باید شما را به این مساله وادارد که به خودت فکر کنی. اصلا کار سینما همین است.

امیدوارم این آرامش و رفاقت بتواند الگوسازی مناسبی شود. کار سینما این است که فکر مخاطب را به چالش بکشد و در او پرسش ایجاد کند.

این فیلم اثری است که می‌تواند با مخاطب خودش بخوبی ارتباط برقرار کند، اما وقتی بین اکران 2 فیلم کمدی و به سبک روز قرار می‌گیرد، خودبه خود در گیشه آسیب می‌بیند. مدیریت فرهنگی شاید ناخواسته فرصت بروز خلاقیت دراین نوع سینما را که به هرحال ژانری برخاسته از تحقیق و جامعه‌شناسی است می‌گیرد. اگر چنین فیلم‌هایی که ساخت آنها سخت و دشوار است، مورد بی‌مهری قرار بگیرند، چگونه می‌توان انتظار داشت تهیه‌کنندگان و کارگردانان به سمت تولید آنها گرایش پیدا کنند.

برای مثال شما روند تولید فیلم زندگی با چشمان بسته را به لحاظ وقتگیر بودن ـ از مرحله تحقیق تا آخرین مرحله تولید ـ با کمدی‌های سبک مقایسه کنید. آن فیلمنامه‌ها شاید تنها در طول10 روز نوشته شوند و در مرحله ساخت هم توان و وقت کمتری می‌گیرند. این شرایط متفاوت و نابرابر تولید، باعث می‌شود که سینمای اجتماعی مغلوب فیلم‌های سبک‌تر و عامه‌پسندتر شوند.

در جزئیات به شخصیت‌ها پرداخته شده است. من دراین فیلم، تجربه متفاوتی را در نگارش فیلمنامه به کار گرفته‌ام. یعنی فیلمنامه خط و ربط روایی ندارد، بلکه به مدد نشانه‌هاست که مخاطب با فیلم ارتباط برقرار می‌کند. در فیلم مادری هست که به صورت دخترش نگاه نمی‌کند و دختر تمنای نگاه او را دارد. من خواستم این درک کردن خودبه‌خود در مخاطب اتفاق بیفتد، نه این که در این میان حرفی رد و بدل شود یا مثلا درباره شخصیت علی، فکر می‌کنم مخاطب او را درک می‌کند، یعنی امیدوارم درک کرده باشد. به نظرم توانسته‌ام تا حدودی موفق شوم.

همین‌طور است و فیلمنامه از نگارش متداول برخوردار نیست. این خواست خودم بوده است. من همراه 2 همکار دیگرم، برای نوشتن فیلمنامه این پایه را انتخاب کردیم که نسل حاضر تحقیرشدگی‌هایی را در طول حیات خود تحمل کرده است که باید جایی گفته شود. تحقیرهایی که گرچه به ظاهر مهم نیست و فراموش می‌شود، اما درباطن می‌بینیم که نه کمرنگ و نه فراموش می‌شود. مثلا پرستو حس می‌کند هرچه بزرگ‌تر می‌شود، از اطرافیانش دورتر و نگاه‌ها نسبت به او سنگین‌تر می‌شود. در واقع آدم‌ها نسبت به او نگاه دیگری پیدا می‌کنند. من می‌خواستم در فیلم زندگی با چشمان بسته به بیان و تحلیل این مسائل بپردازم که در جامعه زیاد است و کمتر جایی به آن اشاره و درباره‌اش نوشته می‌شود.

خب نیت ما این بود که قصه یک محله را تعریف کنیم. البته این فیلم به نسبت کارهای قبلی‌ام از شخصیت‌های زیادی برخوردار بود. فیلم‌های قبلی‌ام چه در دختری با کفش‌های کتانی، چه در من ترانه پانزده سال دارم و چه در دیشب باباتو دیدم آیدا، فیلم‌هایی شخصیت محور بوده‌اند. اما اینجا ما با حدود شش، هفت شخصیت مواجه هستیم. پرستو، دوستش پریسا، مقدم، پدر و مادر پرستو. به نظرم برای این که قصه محله دربیایید این تعدد شخصیت‌ها لازم بود.

من خودم به شخصه هیچ وقت با سنت‌ها مشکلی نداشته و ندارم. من به سنت‌ها احترام می‌گذارم و با همین سنت‌ها هم بزرگ شده‌ام. حتی به این مساله که اگر جامعه سنتی داشته باشیم هم موافق هستم و می‌گویم این طوری دوست‌داشتنی‌تر می‌شود. اما حرف من این است که نباید بر سر این سنت‌ها پافشاری کرد و از آنها تعصب ساخت. من با تعصب و افراطی‌گری مشکل دارم.

بله. این به درک نشدگی نسلی برمی‌گردد که حرف‌هایشان شنیده نشده است.

بر خلاف برداشت شما، به نظرم اتفاقا مردم خیلی هم این سکانس را دوست داشتند. این بازی‌ای بود که من و چند تا از دوستانم در دوران کودکی انجام می‌دادیم. یعنی خودمان درحین رفاقت‌ها، ‌خودمان را محاکمه می‌کردیم. به نظرم نباید به این سکانس با دید فرهیخته و از بالا نگاه کرد. وقتی این جوری نگاه نکنید بازی محاکمه کردن و الزام پاسخگو بودن به نظرتان ملموس می‌آید.

متاسفانه همین طور است. البته نه تنها درباره شخصیت امید که درباره نقشی که همایون ارشادی نیز بازی می‌کند، به دلیل اعمال ممیزی همین اتفاق افتاده است. من از این اتفاق طوری شرمنده بودم که حتی در مراسم خانه‌سینما رویم نشد بروم جلو و با او حال و احوال کنم که همین جا از او عذرخواهی می‌کنم. به هرحال، من فیلمسازی هستم که هرگز فیلم توقیفی نساخته و نمی‌سازم. بعد از این همه سال کار در سینمای ایران، می‌دانم چطور کار کنم که هم مخاطب آن را درک کند و هم مورد ایراد مسوولان قرار نگیرد.

هم مساله آسیب‌پذیر بودن مهم است و هم نقشی که زنان در قالب مادر، همسر یا یک زن در جامعه ایفا می‌کنند؛ نقشی که خیلی پررنگ است. ضمن این که پرداختن به زنان بعد دراماتیک‌تری هم دارد. البته در فیلم زندگی با چشمان بسته ما 2 پسر و 3 دختر داریم که داستان درباره همه آنان است.

راهی را که درست انتخاب شده و شما را به هدف می‌رساند، نباید به دلیل دست‌انداز‌ها و موانع آن ادامه نداد و متوقف شد. سینما در طول عمرش، آیینه جامعه بوده که بدی‌ها، خوبی‌ها، ‌زیبایی‌ها، زشتی‌ها، کژی‌ها و در یک کلام واقعیتش را بازتاب داده است. این وظیفه را نباید زمین نهاد.