آزمون‌های تحصیلات تکمیلی سامان ‌یابد

شاید باور این که در نیمه اول امسال با وجود افزایش 25درصدی ظرفیت تحصیلات تکمیلی، یکهزار نفر، دانشگاه‌های خارج از کشور را برای ادامه تحصیل انتخاب کرده‌اند، دشوار باشد، اما این سوالی است که متولیان نظام آموزش عالی باید به آن پاسخ دهند.مهر گزارش داد بیش از یکهزار جوان ایرانی که نیمی از آنها در 22 تا 23 سالگی قرار دارند در 80 روز نخست امسال برای تحصیل در مقاطع کارشناسی‌ارشد و دکتری با هزینه شخصی از کشور خارج شدند که در 3 کشور مقصد حدود 60 درصد این جوانان ایرانی بودند.

برخی کارشناسان معتقدند که با وجود تلاش‌های انجام شده برای ادامه تحصیل و افزایش صندلی‌های دانشگاه‌ها، هنوز دانشگاه‌ها پاسخگوی جمعیت مشتاق به ادامه تحصیل بخصوص در دوره‌های کارشناسی‌ارشد و دکتری نیستند، براساس همین گزارش، بیش از 900 هزار نفر داوطلب ورود به مقطع کارشناسی‌ارشد در کشور وجود دارد. این در حالی است که ظرفیت کل آموزش عالی کشور اعم از دانشگاه‌های دولتی، پیام‌نور و آزاد اسلامی برای پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی‌ارشد نزدیک 90 هزار نفر است یعنی کمتر از 10 درصد متقاضیان ورود به مقطع کارشناسی‌ارشد در دانشگاه‌های داخل کشور پذیرش می‌شوند.

در تشریح میزان پذیرش داوطلبان ورود به مقطع دکتری نیز همین بس که 127 هزار نفر داوطلب اولین آزمون نیمه‌متمرکز دکتری بودند که از میان آنها 5600 نفر پذیرش می‌شوند.

گزارش یک دستگاه رسمی حاکیست از آغاز سال 90 تا پایان دهم اردیبهشت ماه امسال 175 جوان ایرانی که از نظر نظام وظیفه مشمول به حساب می‌آمدند و بالغ بر نیمی از آنها در 22 سالگی قرار داشتند برای تحصیل با هزینه شخصی در مقاطع کارشناسی‌ارشد و دکتری از کشور خارج شدند. در این بازه زمانی 40 روزه 90 نفر از آنها برای تحصیل در مقطع فوق‌لیسانس و 85 نفر برای تحصیل در مقطع دکتری از کشور خارج شده‌اند.

این داوطلبان تحصیل در مقاطع کارشناسی‌ارشد و دکتری به ترتیب دانشگاه‌های آمریکا، کانادا، انگلستان، استرالیا، آلمان، مالزی و ایتالیا را برای ادامه تحصیل انتخاب کرده و حدود 25 درصد آنها موفق به دریافت بورسیه تحصیلی از دانشگاه‌های این کشورها شده‌اند یعنی هزینه تحصیلشان توسط دانشگاه خارجی پرداخت می‌شود.

براساس برنامه پنجم توسعه 30 درصد دوره‌های دانشگاه‌ها باید به تحصیلات تکمیلی اختصاص پیدا کند و براساس همین قانون باید امکان ادامه تحصیل 20 درصد از فارغ‌التحصیلان کارشناسی در دوره‌های کارشناسی‌ارشد در هر سال فراهم شود.

کامران دانشجو، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری نیز در گفت‌وگو با مهر بر توسعه تحصیلات‌تکمیلی به عنوان یکی از برنامه‌های جدی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تاکید کرد و گفت: ظرفیت آموزش عالی کشور برای پذیرش دانشجویان مقاطع تحصیلات‌ تکمیلی افزایش یافته، اما با توجه به نیاز کشور باید بهتر و بیشتر از پتانسیل و توان اعضای هیأت‌علمی ‌و امکانات دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها برای توسعه دوره‌های تحصیلات‌ تکمیلی و افزایش پذیرش دانشجو در این دوره‌ها استفاده کنیم.

وی با بیان این‌که اعضای هیأت‌علمی دانشگاه‌ها ظرفیت‌هایی مجرب هستند، افزود: در گذشته براساس یک سری رویه‌های ناصحیح برای اعضای هیات‌علمی محدودیت ایجاد کرده‌اند که فقط یک یا 2 دانشجو را در مرحله نگارش رساله و پایان‌نامه راهنمایی کنند که این محدودیت‌ها بیش از اندازه و سلیقه‌ای که در کشور ما وجود دارد، حتی در معتبرترین دانشگاه‌های دنیا نیز مرسوم نیست.

وی با تاکید بر این‌که ظرفیت دانشگاه‌های کشور برای پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی بیش از میزان پذیرش فعلی است، گفت: برنامه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری این است که ‌نه تنها دانشگاه‌های مادر بلکه همه دانشگاه‌ها دوره‌های تحصیلات تکمیلی را دایر کنند و به این ترتیب هم دانشجویان داوطلب را بیشتر پذیرش کنند و هم اساتید و اعضای هیات علمی بیش از پیش به کارهای تحقیقاتی و پژوهشی بپردازند و مشکلات و گره‌های حوزه‌های کاربرد را حل کنند، چرا که هم استادان دانشگاه‌ها این ظرفیت و قابلیت را دارند و هم دانشجویان زیادی داوطلب دوره‌های تحصیلات‌ تکمیلی هستند.

وزیر علوم، تحقیقات و فناوری افزود: پژوهشگاه‌های کشور با پذیرش دانشجوی دکتری پژوهش‌محور می‌توانند نقش مناسبی برای افزایش ظرفیت تحصیلات ‌تکمیلی و کاربردی کردن تحقیقات علمی داشته باشند، البته دانشگاه‌های کشور می‌توانند به ازای هر 5 دانشجوی دکتری آموزش‌محور یک دانشجوی دکتری پژوهش‌محور پذیرش کنند؛ به‌شرطی ‌که موضوع پایان‌نامه در جهت درخواست و رفع نیاز سازمان، نهاد یا دستگاه اجرایی ‌به عنوان کارفرما باشد.

اما علاوه بر گزارش وزارت علوم درباره افزایش ظرفیت دانشگاه‌ها، برخی کارشناسان افزایش فرصت‌های شغلی متناسب با مهارت و تخصص دانش‌آموختگان، توسعه مهارت‌آموزی در دانشگاه‌ها و ارتباط بیشتر مراکز آموزش عالی با بخش‌های صنعت و خدمات را برای کارآفرینی دانش‌آموختگان ضروری می‌دانند، چرا که برخی کارشناسان مانند محمدامین قانعی‌راد، جمعیت‌شناس، الگوی توسعه آموزش عالی در ایران را به توده‌ای شدن متراکم این نظام تعبیر می‌کنند. وی علاوه بر توصیف ویژگی‌های توسعه‌ ناموزون آموزش عالی در ایران، تاثیر ویژگی عدم توزیع اجتماعی دانش را در ناتوانی بخش‌های اقتصادی ـ اجتماعی (به منظور جذب سرمایه‌های انسانی)، مطرح می‌کند.

همچنین چندی پیش، مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی اعلام کرد که، سهم بیکاران با تحصیلات عالی، همزمان با توسعه دانشگاه‌ها بیشتر شده است، به طوری که سهم این قشر از حدود 4 درصد در دهه 70 به 5‌/‌16 درصد در دهه 80 رسیده، که نشان‌دهنده موج فزاینده بیکاری دانش‌آموختگان در ایران است.

بنابر آمارهای موجود، در سال 1388 بیش از 3 میلیون و 800 هزار دانشجو، در رشته‌های مختلف در ایران در دوره‌های مختلف دانشگاهی مشغول به تحصیل بودند. هر ساله جمع نامشخصی از این افراد وارد بازار کار می‌شوند، اما بسیاری نیز نمی‌توانند شغلی پیدا کنند. در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در دهه 80 تاکید شده که توسعه کمی و نامتوازن آموزش عالی می‌رود تا فرصت تشکیل سرمایه انسانی، ارتقای بهره‌وری و افزایش رشد اقتصادی را به تهدیدهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ناشی از بیکاری دانش‌آموختگان تبدیل کند.

از نظر کارشناسان این مرکز، این مشکل به افزایش مهاجرات نخبگان منجر شده است و توسعه نامتوازن آموزش عالی می‌تواند به بی‌برنامگی و سرگردانی در توسعه کمی آموزش عالی منجر شده و آثار زیانبار آن کاهش منزلت اجتماعی آموزش عالی و بیکاری گسترده دانش‌آموختگان دانشگاهی باشد.

به هرحال طی سال‌های اخیر، ادامه تحصیل در دوره‌های تکمیلی مهم‌ترین بهانه خروج از کشور و زندگی در خارج بوده که از این میان بخشی هیچ‌گاه به کشور بازنمی‌گردند؛ به همین دلیل سازمان سنجش و وزارت علوم از افزایش ظرفیت این دوره‌ها و اصلاح آزمون بعدی دکتری و پاسخ به ابهامات خبر می‌دهند.

حسین نادری‌منش، معاونت آموزشی وزیر علوم در بخشنامه‌ای به روسای 60 دانشگاه تحت پوشش وزارت علوم مقرر کرد برای پذیرش دانشجوی مازاد بر ظرفیت(پولی) در رشته‌های دایر در دوره دکتری باید موافقت شورای گسترش آموزش عالی را جلب کنند. طبق مصوبه اول مرداد ماه 90 شورای گسترش آموزش عالی، دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی دولتی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در هر رشته‌ای که پذیرش دانشجوی دکتری داشته باشند، می‌توانند تا ۱۰۰ درصد ظرفیت روزانه‌شان حداکثر تا ۵ نفر دانشجوی دکتری (نوبت دوم) مازاد بر ظرفیت پذیرش کنند.

محمدحسین سرورالدین نیز در مورد مشکل مربیان پیمانی آزمون دکتری که بعد از آزمون، سهمیه‌شان حذف و منجر به بروز نابسامانی در پذیرش داوطلبان دکتری شد، توضیح داد: پس از بحث و بررسی صورت گرفته درباره بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های قبلی و مصلحت‌های موجود، تصمیماتی در حوزه وزارت علوم برای مربیان اتخاذ شد.

وی گفت: هدف از سهمیه مربیان تامین، نیرو برای دانشگاه‌هاست. سهمیه مربیان هم امتیاز نسبتا بزرگی است چرا که این افراد با کسب 80 درصد نمره آخرین نفر قبولی می‌توانند وارد دوره دکتری شوند.

سرورالدین اضافه کرد: جمع‌بندی جلسه این شد که همه مربیان رسمی آزمایشی و رسمی قطعی شامل مصوبه شوند و دیگر دانشگاه آزاد اسلامی و غیرانتفاعی مستثنی نباشند. در واقع تصمیم گرفته شد که همه مربیان رسمی آزمایشی و رسمی قطعی تمام دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی شامل سهمیه مربیان می‌شوند. برای مربیان پیمانی‌ها حتی پیمانی 3 سال بیشتر هیچ‌وقت چنین مصوبه‌ای وجود نداشته است و این موضوع با تامین نیرو برای دانشگاه‌ها مغایرت دارد. دلیل اصلی این تصمیم این است کسی که به عنوان مربی از دانشگاهی می‌آید باید از آن دانشگاه به دانشگاه پذیرنده ماموریت تحصیلی بگیرد و این در حالی است که مربیان پیمانی نمی‌توانند ماموریت تحصیلی بگیرند زیرا باید کادر رسمی باشند.

رئیس سازمان سنجش آموزش کشور اظهار کرد: متاسفانه سهمیه 80 درصدی مربیان شامل حال پیمانی‌ها نمی‌شود.

وی گفت: اما برای رفع مشکل آنها بندی به تصویب رسید. برخی از این مربیان پیمانی درخواست بحقی داشتند مبنی بر این‌که اکنون که ما شامل سهمیه مربیان نمی‌شویم با سهمیه آزاد و با نمره خودمان در دکتری پذیرش شویم که این مورد تایید قرار گرفت و در 2 روز آینده به آنها پاسخ می‌دهیم.

سرورالدین افزود: برای مربیان پیمانی تصمیم گرفته شد آنهایی که سهمیه مربی را علامت زدند و این مصوبه شامل حال آنها می‌شود 80 درصد نمره را برای آنان کنار می‌گذاریم و اگر در سهمیه آزاد پذیرفته شدند، آنها را قبول اعلام می‌کنیم و دانشگاه‌ها موظف به ثبت‌نام از آنها هستند. نمره‌نهایی پیمانی‌ها را در روزهای آینده کنترل می‌کنیم و نتیجه را به آنها اعلام می‌کنیم، اما اگر باز هم مشکلی داشتند، می‌توانند به سازمان سنجش مراجعه کنند.