جا برای خشونت در تلویزیون تنگ‌تر شد

خشونت اگرچه در عالم واقع عمل مذموم و قبیحی است، اما در عالم سینما و تلویزیون یکی از پایه‌های جذابیت محسوب می‌شود آنچنان که از همان ابتدای پیدایش سینما و تلویزیون هم همیشه یک پای ثابت جذب مخاطب بوده است، اما این واقعیت دارد این عامل جذابیت در سینما یا تلویزیون خیلی وقت‌ها در برابر عرف و اخلاق جوامع مختلف قرار گرفته است.

بخشنامه جدید معاونت سیما از این جهت جالب است که به هر حال بسیاری را متوجه این واقعیت می‌کند که در تلویزیون ما هم ممکن است صحنه‌های خشونت بار آنچنانی که آموزه‌های منفی دارد، دیده شود. اما نکته مهم قضیه این است که این صحنه‌های خشن را باید تا چه اندازه به ممیزی سپرد و تا چه اندازه اجازه داد که از صفحه جادویی پخش شوند.این که خشونت تا چه اندازه در برنامه‌های تلویزیون ما نمود و ظهور دارد، بستری شد تا با چند نفر از فعالان حوزه نمایشی آثار تلویزیون به بحث بنشینیم و نظرات آنها را جویا شویم.

جواد افشار، کارگردان سریال «سی‌امین روز» که این شب‌ها از تلویزیون پخش می‌شود، در پاسخ به این سوال که در تلویزیون ما چقدر نمایش خشونت وجود دارد، می‌گوید: به نظر من شبکه‌های ما به مراتب پاک‌تر و منزه‌تر از شبکه‌های خارجی و حتی سینمای داخلی است. فکر می‌کنم ما در این باره تفریط کرده‌ایم. ما جامعه پیچیده‌ای داریم که گاه در آن اعمال خشونت‌آمیز هم سر می‌زند. نمایش هوشمندانه و هدفمند خشونت ـ در جهت آشنایی و مقابله مخاطب با آن ـ می‌تواند بسیار تاثیرگذار باشد. مثلا مستند «شوک» که از تلویزیون پخش می‌شود برخی از خشونت‌های اجتماعی را به شکل کاملا آموزشی به مخاطب ارائه می‌کند. فکر می‌کنم اگر خشونت را به طور کامل از رسانه‌ای مثل تلویزیون حذف کنیم، باعث شود که مخاطب رسانه را پس بزند. البته من هیچ وقت خشونت بی‌رویه و افراطی را تایید نمی‌کنم اما نباید آنقدر تصویری خیالی و تطهیر شده از جامعه نشان دهیم که اگر خشونتی در جامعه اتفاق افتاد همه را غافلگیر کند.

با این وجود به نظر می‌رسد گروهی به همین میزان خشونت موجود در برنامه‌های تلویزیونی معترض باشند، افشار درباره پاره‌ای از اعتراض‌ها هم می‌گوید: باید ببینم این اعتراض‌ها از سوی چه قشری از جامعه انجام می‌شود، شاید این اعتراض از سوی قشری باشد که خودشان خیلی منزه و پاک زندگی‌ می‌کنند و اطرافشان چنین مسائلی وجود ندارد؛ اما عموم مردم با مسائلی مثل خشونت در جامعه آشنایی دارند. به نظرم با پرداختن به موضوع خشونت می‌شود تکنیک‌های روز برخورد با آن را هم نشان داد. مثلا وقتی آمریکا به کشورهای عراق و افغانستان حمله کرد و وحشیانه خانه‌ها و افراد بی‌گناه را مورد تعرض قرار داد و غیرانسانی‌ترین اعمال را در آنجا مرتکب شد، باید این تصاویر از رسانه‌ای مثل تلویزیون دیده شود تا مخاطب با حقیقت اتفاقاتی که در اطرافش می‌گذرد، آشنا باشد.

این کارگردان سینما و تلویزیون چاره را در حفظ تعادل نمایش خشونت در رسانه می‌داند و می‌گوید: در حال حاضر مساله خشونت در رسانه ممیزی می‌شود. به نظرم بچه من باید یک بخش از خشونت را در رسانه‌ای مثل تلویزیون ببیند. این کار باعث می‌شود راه‌های مقابله با آن را نیز آموزش ببیند. در این میان باید مدیران رسانه یک تعادل ایجاد کنند، یعنی نه آنقدر خشونت را ترویج کنند و نه آنقدر جامعه را پاک و بدون خشونت نشان دهند که وقتی اتفاقی خشونت‌آمیز به جامعه شوک وارد کند، ندانیم با آن موضوع چگونه مواجه شویم.

محمدرضا شفیعی، تهیه‌کننده پرکار تلویزیون که پیشتر از او سریال پرمخاطب جراحت را دیده‌ایم، در این باره می‌گوید: درباره ابلاغیه معاونت سیما باید بگویم فکر می‌کنم نظر ایشان بیشتر درباره خشونت بالای فیلم‌های خارجی است. در فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی ایرانی که اصلا اجازه داده نمی‌شود چنین صحنه‌هایی تصویر شود. این‌که خشونت در آثار خارجی که از تلویزیون پخش می‌شود، باید ممیزی شوند، فکر خوبی است. به هر حال ترویج خشونت و شکستن قبح آن با همین آثار اتفاق می‌افتد. سالی نیست که در مدارس آمریکا خشونت منجر به کشتار نبینیم. در آنجا حمل اسلحه آزاد است و خشونت به نوعی در آنجا نهادینه شده است. تولید و پخش این‌گونه فیلم‌ها در آنجا کاملا رایج است، چون اساسا قبح مساله ریخته شده است؛ اما در کشور ما این‌گونه نیست. تفاوت فرهنگ ما با غربی‌ها باعث می‌شود که بیشتر روی ممیزی خشونت در فیلم‌ها و سریال‌های خارجی دقیق شویم.

شفیعی که این روزها مشغول تهیه سریال وضعیت سفید است، ادامه می‌دهد: خشونت شدید در فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی یا وجود ندارد یا آنقدر کم است که اصلا به چشم نمی‌آید. مثلا در سریال جراحت که سال گذشته از تلویزیون پخش شد، پلانی وجود داشت که معاونت سیمای وقت گفت ما مشکلی با وجود این صحنه نداریم ولی بهتر است چند ثانیه آن را کوتاه کنید.

شفیعی با اشاره به این که فیلم‌های خارجی که برای پخش از تلویزیون انتخاب می‌شوند باید با فرهنگ ما همخوانی داشته باشند، می‌گوید: خیلی از فیلم‌های خارجی هست که تنها برای پخش از سینما مناسب است و نه برای نمایش از رسانه‌ای که 70 میلیون مخاطب کوچک و بزرگ دارد. از آن گذشته همانطور که آنها همه فیلم‌های ما را در شبکه‌هایشان نمایش نمی‌دهند ما هم باید آثاری را انتخاب و پخش کنیم که برای مخاطب آموزه‌های فرهنگی و آموزشی داشته باشد. از آن گذشته در ممیزی آثار پرخشونت غربی هم باید بیشتر توجه کرد. مثلا چهارشنبه‌سوری سال گذشته خیلی از ممیزی‌ها برداشته شد تا مخاطبان بیشتری پای تماشای فیلم‌های این روز بنشینند.

رامین عباسی‌زاده تهیه‌کننده سریال «سقوط یک فرشته» هم درباره خشونت در آثار تلویزیونی ما می‌گوید: واقعیت این است که تلویزیون ما نسبت به تلویزیون بسیاری از کشورهای دیگر سالم‌تر و مقبول‌تر است. اما خب بهرحال گاه در این تلویزیون هم آثاری را می‌بینیم که به لحاظ خشونت موجود در آنها کمی زیاده‌روی شده است. به نظرم استفاده درست از خشونت در یک اثر نمایشی لازم است چون قرار است ما را به یک نتیجه‌گیری برساند از آن سو استفاده از خشونت بی‌جا هم مضر است و نباید از آن استفاده کرد.

عباسی‌زاده می‌افزاید: واقعیت این است که سازندگان آثار سینمایی یا تلویزیونی ما نمی‌توانند از عوامل جذابیتی که فیلمسازان خارجی از آن استفاده می‌کنند، در آثارشان بگنجانند بنابراین به طور طبیعی سازندگان به طرف استفاده از خشونت می‌روند که در خیلی از مواقع این استفاده درست، اصولی و راهگشا نیست.