اصالت، رمز موفقیت کتاب‌های کودک ایرانی

به نظر من، کتاب‌های کودک ایرانی واقعا خوب هستند. من باور دارم که کتاب‌های کودک چاپ شده در کشور از نظر متن و تصویرگری در سطح خوبی ارائه می‌شوند.

اصالت. نویسندگان و تصویرگران ما در آثارشان به کپی‌برداری و تقلید از دیگران نپرداخته‌اند. ما اصالت بومی خود را در نوشته‌ها و تصویرگری‌هایمان حفظ کرده‌ایم. برای اثبات این صحبتم می‌خواهم به بیانیه هیات داوران جشنواره بولونیا اشاره کنم که جایزه‌اش برای نخستین بار به یک ایرانی و به مجموعه کتاب‌های نشر شباویز اهدا شد. هیات داوران در بیانیه خود گفته بود: تصویرگران شباویز، هنر مدرن را به زبان هنر سنتی ایرانی ترجمه کرده‌اند. صحبتشان درست بود. یعنی ما از تمام تکنیک‌های روز دنیا استفاده می‌کنیم، ولی ماهیت و هنر و گذشته خودمان را در آن نشان می‌دهیم. یعنی ما بر اساس میراث فرهنگی غنی که از گذشته داشته‌ایم، توانسته‌ایم فرهنگ امروزمان را پایه‌ریزی کنیم. همین امر موجب می‌شود تا برای خواننده خارجی کشش و جذابیت خاص خودش را داشته باشد.

تصویرگران ما با حضور در جلسات مختلف، همفکری‌ها و... به این نتیجه رسیده‌اند که باید خودشان باشند. من در جلساتم همواره به تصویرگران و نویسندگانمان می‌گویم که باید خودتان باشید نه دیگری. دیگری خودش هست با تمام امتیازهایش، ولی شمایید که تازه‌اید و وجودتان باید دیده شود تا بتوانید استعداد و هوش و خلاقیت و تمام توانایی‌هایتان را در قالب تفکر خودتان نشان دهید. مثلا در کتابفروشی ما حدود 700 کتاب هست که هیچ دوتایی از آنها مثل هم نیست. لازم است اشاره کنم که هر کتاب کودک در حقیقت 2 نویسنده دارد؛ یکی کسی که با واژگان کتاب را به نگارش در آورده و دیگری که با تصویر کتاب را نوشته است. این دو به زبان مختلف یک داستان را برای ما تعریف می‌کنند. ارتباط منطقی این دو با یکدیگر کتاب را جذاب می‌کند. این ارتباط منطقی زمانی ایجاد می‌شود که نوشته جای خودش را داشته باشد و تصویر هم جای خودش را. متن نباید به خواننده تحمیل و نوشته هم به زور در تصویر گنجانده شود. تصویرگران ما توانسته‌اند به این فضاسازی کامل برسند.

ناشران به سمت چاپ کتاب‌های ترجمه روی آورده‌اند، زیرا این کار بسیار ارزان است. یک مترجم کتاب را به فارسی بر می‌گرداند و تصاویر را هم اسکن می‌کنند. ولی توجه نمی‌کنند که آیا این کتاب با فرهنگ ما سازگاری دارد یا خیر. آیا می‌تواند به لحاظ فرهنگی چیزی به کودکان ما بیفزاید یا نه. ناشران به صرف تولید ارزان به سمت ترجمه کتاب می‌روند. در گذشته‌های دور در وزارت ارشاد قانونی بود که هر ناشر فقط در ازای 10 کتاب تالیفی، فقط یک کتاب ترجمه می‌توانست داشته باشد. این قانون بسیار خوب بود. بعدها این تعداد کاهش یافت و 3 به 7 شد و کم‌کم گفتند هیچ محدودیتی برای ترجمه کتاب‌ها نداریم.

دقیقا در جایی مثل نمایشگاه کتاب، اشکالات صنعت نشر کودک ما کاملا مشخص می‌شود. یکی از دلایل تولید انبوه از یک کتاب ترجمه‌ای در این است که ما عضو قانون کپی‌رایت جهانی نیستیم. اگر ناشری از ترجمه و فروش یک کتاب سود خوبی به دست آورد، دیگر ناشران هم دقیقا به سراغ همان کتاب می‌روند. همین جاست که خلاقیت کودکان و نویسندگان و تصویرگران و ناشران ما نابود می‌شود. با پذیرش قانون کپی رایت، هر کتاب ترجمه‌ شده را فقط یک ناشر چاپ می‌کند. از نسلی که خلاقیت را از او دریغ کرده‌ایم، آن هم با چاپ کتاب‌های مشابه ترجمه‌ای نامتناسب با فرهنگمان و حتی کتاب‌های کمک‌آموزشی فراوان‌ برای ساختن آینده چه انتظاری می‌توانیم داشته باشیم؟

بله. ما جوانان بااستعدادی که داریم که داستان‌های خوبی با تکیه بر فرهنگ ایرانی و دارایی‌های شخصی‌شان می‌نویسند. تصویرگران و گرافیست‌های بسیار خوبی داریم. شاید تعدادشان کم باشد، اما نیروهای بالقوه زیادی داریم.

وجود کتاب‌های ترجمه‌ای و بدون خلاقیت باعث شده تا کم‌کم ذائقه والدین و کودکانمان تغییر کند. هر کس برای خرید کتاب کودک باید ببیند آیا قبلا مشابه این کتاب را دیده است؟ آیا تصاویر و رنگ آمیزی و جملات و کلمات نوعی تکرار نیست؟ اگر در کتاب‌ها چیز تازه‌ای دیدید، بخرید زیرا کسی که آن کار را انجام داده فرد خلاقی بوده است.

این کتاب‌ها معمولا خارجی هستند و هیچ چیز جدیدی هم به کودکانمان آموزش نمی‌دهند. فرزندان ما یک بار آن را در تلویزیون دیده‌اند. چرا باید دوباره تکرارش کنیم؟ ما باید تا جایی که می‌توانیم به گنجینه خوانده‌ها و شنیده‌های فرزندانمان اضافه کنیم. ما باید اجازه دهیم کودک با سبک‌های مختلف آشنا شود. وقتی کودکی کار مدرن، سنتی، رئال، سوررئال با ابزار مختلف مانند مدادرنگی، گواش و کلاژ را دید، در این وقت می‌تواند خودش آن چیزی را که دوست دارد، انتخاب کند. این امر به شناخت علاقه‌مندی‌های کودکان، تفکر و خلاقیت او کمک می‌کنند. ما نباید گستره انتخاب کودک را محدود کنیم.