ارتباط گفتار متن با تصویر

حتی برخی معتقدند فیلم داستانی باید حرفش را با تصویر بزند و فقط در صورت ضرورت، به گفتار متن متوسل شود. گرچه همگان با این نظریه موافق نیستند و خیلی‌ها برآنند که اعتقاد به اصالت تصویر ـ آن هم فقط تصویر متحرک ـ در سینمای داستانی، پنداری نادرست است و سینما مجموعه‌ای است از تصویر ثابت و تصویر متحرک و موسیقی و کلام و هر کدام از اینها در جای خود اصالت و اعتبار دارند، اما با این وجود تجربه نشان داده که فیلم‌های داستانی فاقد نریشن ماندگاری بیشتری در ذهن مخاطب داشته و مورد بحث و نظر و تحلیل زیبایی‌شناسانه قرارگرفته‌اند.

در سینمای مستند، اما بهره‌گیری از گفتار متن عادی و کاملا قابل قبول است، چرا که برای مستندساز وفاداری به واقعیت استنادی از هر چیز مهم‌تر است و اکتفا به تصویر آن هم فقط تصویر متحرک که وجه تمایز سینما از دیگر هنرهاست، نمی‌تواند همه احتیاجات لازم را برای روایت استنادی برطرف کند. خیلی از وقایع هستند که از آنها فیلم یا تصویر متحرک در دسترس نیست و فیلمساز چاره‌ای جز روی‌آوردن به عکس و متن ندارد و آن هم دوربین روی عکس حرکت کند و مستندساز از این طریق متحرک بودن مدیوم بیانی‌اش را به رخ بکشد. برخلاف عکس، متن را نمی‌شود همیشه مقابل دوربین به نمایش گذاشت. خیلی وقت‌ها به نریتور نیاز است و کسی که این متن را برای مخاطب قرائت کند. حتی گاهی لازم است توضیحی خارج از خود متن داده شود که این کار فقط با تنظیم گفتار متنی جدا از تصویر ولی مرتبط با آن امکان‌پذیر است.

همه‌ مشکل در همین ایجاد ارتباط منطقی میان گفتار متن با تصویر در فیلم مستند است. کار ساده‌ای نیست بویژه وقتی که بخواهیم گفتار متن فیلم تکرار مکررات نباشد و چیزی بیشتر از آنچه تصویر به خودی خود قادر به بیانش است، به مخاطب ارائه کنیم. اینجاست که هنر مستندساز و تفاوت کارش از کار یک تدوینگر صرف مشخص می‌شود.

فیلم مستند «جام حسنلو» محصول 1346 ایران، اولین ساخته‌ محمدرضا اصلانی است که متاسفانه از جهت معکوس برای ما بار آموزشی دارد. یعنی این مستند نمونه‌ یک اثر غیراستنادی است که مهم‌ترین مشکلش ناهمخوانی گفتار متن با تصاویرش است. در این فیلم ما قرار است روی نقش‌های جام مشهور حسنلو حرف‌های عطار را در تذکرة‌‌الاولیا بشنویم، اما ادبیات عطار خیلی فخیم‌تر و ثقیل‌تر از آن است که قابل ارائه بر نقش‌های این جام باشد. این نقیصه موجب شده تفسیر جام حسنلو در روایت محمدرضا اصلانی، نوعی تفسیر به‌رای تحمیلی به نظر برسد که مناسبت چندانی با خاستگاه آفرینش اثر مذکور ندارد.