دیدگاه دانای کل

نکته‌ای که درخصوص دیدگاه دانای کل شایان توجه است، محدود بودن ابزار بیانی در شیوه‌ پرداختن به موضوع است. یعنی چنان نیست که مستندساز در صورت انتخاب دیدگاه دانای کل با هیچ‌گونه محدودیتی در شیوه‌ روایت مواجه نباشد و آزادی تام و تمام داشته باشد. دیدگاه راوی دانای کل به این معنی نیست که مثلا دوربین آزاد باشد به هر طرف و به هر شکلی که می‌خواهد حرکت کند و برای اندازه‌ قاب و نوع لنز و غیره هیچ قاعده‌ای وجود نداشته باشد. دیدگاه دانای کل بر آن است تا نگرشی مبتنی بر زاویه‌ نگاه برآمده از دانایی کامل سازنده را به مخاطب عرضه کند. پس اتفاقا فیلمسازی با این روش هم محدودیت‌های خودش را دارد منتها محدود بودن روش بیانی این دیدگاه، مربوط می‌شود به ارائه‌ تصویری درست از نگرش سازنده. یعنی دوربین و دیگر عوامل و عناصر تا اندازه‌ای آزادی عمل دارند که به دیدگاه اصلی صدمه نزنند. حتی از این هم فراتر، باید در محدوده‌ای عمل نمایند که انتقال دیدگاه مستندساز به مخاطب را امکان‌پذیر و از آن بالاتر، تسریع نمایند.

اما باید گفت دیدگاه دانای کل، جدا از لوازم تکنیکی ارائه‌ آن، به خودی خود نامحدود است و وضعیتی خاص دارد. قصه‌های کودکانه و افسانه‌های عامیانه اغلب از چنین زاویه‌ای به موضوع نظر دارند. نویسنده و فیلمساز در دیدگاه دانای کل،‌ اختیار شخصیت‌ها و موقعیت‌ها را در دست داشته و هر اتفاقی که در داستان یا فیلم می‌افتد منطبق با جهان‌بینی خاص این دو از مناسبات انسانی و فراتر از آن روابط علی و معلولی حاکم بر کلیت عالم هستی است.

فیلم‌های مطرح تاریخ سینمای مستند که دیدگاه راوی دانای کل دارند فراوانند و می‌توان به این نمونه‌ها اشاره کرد: باران (1929) ساخته یوریس‌ایونس، درباره‌ نیس(1930) اثر ژان ویگو، پیروزی اراده(1937) و المپیا(1938) از لنی ریفنشتال، خیشی که دشت‌ها را شیار زد(1936) و رودخانه (1937) به کارگردانی پار لورنتز. از نمونه‌های ایرانی می‌توان به دو فیلم «تهران پایتخت ایران است» و« اون شب که بارون اومد» از کامران شیردل و همچنین یوز ایرانی و گور ایرانی ساخته ضابطی جهرمی اشاره کرد.

دیدگاه دانای کل را روشی مبتنی بر دخالت نداشتن خالق اثر در مناسبات موضوع و مخاطب دانسته‌اند یعنی این دیدگاه در موضوعاتی پیچیده مثل تنازع و جنگ کارکردی کاملاً‌ متفاوت با نگاه فردی دارد. به این معنا که در دیدگاه دانای کل، آن کوته‌بینی و خودمحوری دیدگاه فردی که ریشه در تعصبات مرتبط با مقولات مورد اشاره(جنگ و ملیت و جناح و طبقه و...) دارد مجالی برای عرض اندام نمی‌یابد. بنابراین، می‌توان چنین نتیجه گرفت که دیدگاه دانای کل هرگز به معنای خودکامگی و استبداد نیست بلکه درست عکس این قضیه صادق است؛ یعنی برای مستندسازی که می‌خواهد جانبدارانه سخن نگوید، دیدگاهی بی‌طرفانه‌تر از دیدگاه دانای کل متصور نیست.