تخریب در کمین بافت‌های شهری

مساجد جامع به دلیل این‌که رکن اصلی قدرت مذهبی شهر به شمار می‌روند نمی‌توانند جدا یا با فاصله‌ زیاد از بازار موضع بگیرند و در شهرهایی نظیر اصفهان، تهران، تبریز، سمنان و... متصل به بدنه‌ بازار و درآمیخته با کالبد واحدهای معماری شهری ساز نده ‌ آن هستند. بازار در حقیقت مرکز جمع‌آوری فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و مراکز اصلی فرهنگی شهر را در بر می‌گیرد. بازارها که قلب اقتصادی و اجتماعی شهرها به شمار می‌روند در بافت قدیمی شهرها دایر هستند و هنوز در آنها جنب و جوش مردم، تراکم روابط اجتماعی و سرزندگی فعالیت‌های عمومی و رفتارهای مذهبی به چشم می‌خورد.

عوامل مهمی که باعث فرسودگی و از کارافتادن بافت شهرها در بخش قدیمی هستند شامل:

1ـ تغییر سیمای مسکونی بافت قدیمی به علت انتقال جمعیت اصلی از این بخش به سایر بخش‌ها‌ی شهر و جایگزینی گروه‌های اجتماعی مهاجر و غیربومی همچنین تراکم مسکونی در واحد مسکونی.

2ـ تغییر کاربری واحدهای مسکونی به انبار و کارگاه به دلیل کمبود فضا در ناحیه مرکزی شهری و ضرورت توسعه واحدهای تجاری و خدمات جانبی

3ـ مشکلات دسترسی دستگاه‌های ارتباطی و تأسیسات زیربنایی

عوامل اقتصادی، اجتماعی، حقوقی، کالبدی و مدیریت برنامه‌ریزی، همگی از عوامل فرسودگی بافت‌های کهن شهری و ناحیه مرکزی شهرها هستند.

1) عوامل اقتصادی: مهم‌ترین عامل اقتصادی که باعث فرسودگی و تخریب بافت‌های کهن شهری می‌شود، کاهش سرمایه‌‌گذاری است که سرمایه‌گذاری عمومی و خصوصی به دلیل مشکلات فیزیکی بسیار دشوار است و به دلیل کمبود منابع اقتصادی توسط مالکان خصوصی نوسازی نمی‌گردد.

2) عوامل اجتماعی: بخش عمده ساکنان بافت‌های کهن شهری را مهاجران تشکیل می‌دهند. این مهاجران فرهنگ‌های بومی متفاوتی دارند و اغلب از لایه‌های اجتماعی و فقیر روستایی به شهرها آمده‌اند. بافت‌های کهن در برخی شهرهای بزرگ به علت فقر و بیکاری مهاجران مرکز وقوع جرم‌های اجتماعی می‌شوند و پدیده نامساعد همزیستی در روابط نامتعادل اجتماعی با افزایش تراکم مسکونی در محله‌های قدیمی ظهور می‌کند. به دلیل ازدحام جمعیت مهاجر و اسکان گروه‌های بزهکار، امنیت در بافت کهن کاهش می‌یابد و روابط اجتماعی و همزیستی را در بین ساکنان بافت قدیم به حداقل می‌رساند.

3) عامل حقوقی: مالکیت خصوصی ابنیه و اماکن در بافت کهن اغلب به صورت مشاعی، موروثی و متعلق به چند مالک است. بخشی از آن واحدها موقوفه‌اند و بسیاری از مراکز کسب و کار به علت اجاره دادن سرقفلی عملا از اختیار مالکان خارج است که این امر مهم مانع بهسازی و نگهداری بافت قدیم می‌گردد.

4) عامل کالبدی:‌ نوع مصالح ساختمانی(خشت و گِل) در ابنیه بافت‌های کهن به‌گونه‌ای است که مرمت، مستمر و همیشگی را ایجاب می‌کند که با توجه به عوامل اقتصادی، اجتماعی و حقوقی یادشده دشواری خاص خود را دارد. تراکم ساختمانی در بافت‌های کهن سبب فشردگی بافت‌ها و چسبیدگی واحدها شده است و امکان دخل و تصرف در آنها را مشکل می‌سازد.

5) عوامل برنامه‌ریزی: طرح‌ها و برنامه‌های میراث فرهنگی اغلب موانعی برای نوسازی بافت‌های قدیمی فراهم می‌آورد. بخش قدیمی در برخی طرح‌های شهری به وسیله‌ محدوده‌ معین از قلمرو و برنامه‌ریزی و طراحی شهری خارج شده، تصمیم‌گیری و اقدامات عمرانی منوط به اجازه‌ میراث فرهنگی است. ایجاد سیاست‌های یگانه و واحد در طرح‌های جامع و هادی شهر با توجه به تفاوت‌های اجتماعی و اقتصادی بافت‌های کهن با بافت‌های جدید شهری در بیشتر طرح‌های شهری بدون توجه به ارزش‌ها یا ویژگی‌های بافت کهن، معابر و کاربری‌های نامناسبی در این بخش شهر ساخته شده‌اند.