روزنامه، از چاپ تا آنلاین

تقریبا همه می‌دانیم که موجودات زنده از ابتدا به شکل امروزی نبوده‌اند و طی دوره‌های طولانی تکامل یافته‌اند؛ بنابراین می‌توان انتظار داشت انسان، تفکرات و توانایی‌های او هم با گذشت زمان تکامل یابد، که این یکی از خاصیت‌های زندگی در جامعه اطلاعاتی است.

به نظر شما برای جابه‌جا کردن یک بار سنگین یا ساختن خانه چند نفر لازم است؟ پاسخ مشخص است، در سال‌های خیلی دور یک نفر همه کارهای خانه را خودش انجام می‏داد، اما در سال‌های اخیر دیگر کمتر کسی می‏تواند تمام کارهای خانه را خود به تنهایی انجام دهد. دلیل آن ناتوانی انسان عصر حاضر نیست، بلکه پیچیدگی و تکامل تفکر و خواسته‌های انسانی است. برای ساختن یک خانه در گذشته‌های دور یک یا چند کارگر برای کار کفایت می‌کرد، اما امروزه برای ساخت یک خانه علاوه بر چند «نیروی اجرایی»، تعدادی نیز «نیروی متفکر» لازم است. بله تفاوت عصر حاضر با گذشته همین است، یعنی افزایش نیاز به نیروی متفکر.

اما این صحبت‌ها چه ارتباطی با رسانه‌های دیجیتال دارد؟ ارتباط اصلی در همان نکته آخر است، یعنی در نیاز به همفکری. ناگفته پیداست که خاستگاه فکر و اندیشه رسانه‌ها هستند، چراکه اصولا کار رسانهاز بین بردن فاصله‌هاست تا برای دریافت اندیشه و نظر متفکر یا یک متخصص در آن سوی آبها نیاز به مسافرتی چند هزار کیلومتری نباشد. بر همین اساس رسانه‌های نوین، محلی برای همفکری هستند.

رسانه‌های صد سال پیش با رسانه‌های امروز تقریبا هیچ شباهتی ندارند، غیر از یک مورد استثنا و آن هم روزنامه است. تاریخ انتشار برخی روزنامه‌های بزرگ دنیا به حدود 150 سال پیش برمی‏گردد و تنها دلیل پایداری آنها در این زمانه پر تلاطم، چیزی نیست مگر همگام بودن با زمانه خود. از چاپ دیجیتال و سیستم‌های توزیع مدرن که بگذریم، می‌رسیم به یک واژه که به نوعی تقابل سنت است با مدرنیته، یعنی «روزنامه آنلاین.»

روزنامه‌ نگاران قدیم با کلاه سایبانی و آستین‌های عاریه که برای جوهری نشدن لباس می‌پوشیدند بیشتر شکل کارگر چاپخانه را به آنها می‌داد تا یک شخصیت فرهنگی. آنها یک قلم در جیب کت می‌گذاشتند، قیچی و چسب هم به اندازه کاغذ برایشان کاربرد داشت. البته روزنامه‌نگارها امروزه همان کارها را می‌کنند یعنی خبر را از جایی می‌برند و در جای دیگری می‌چسبانند که اصطلاح فرنگی آن می‌شود copy و paste .

روزنامه‌نگار امروز بدون اینترنت، فکس و تلفن‌همراه یا چیزی برای گفتن ندارد یا محدوده دیدش نهایتا می‌رسد به محیط پیرامونش. اطلاق نام روزنامه‌ها صرفا به چاپی بودنشان نیست، کافی است قواعد خاصی را رعایت کنند تا روزنامه باشند و صد البته همه در دنیای دیجیتال می‏توانند خلاقیت داشته باشند و مرزهای گذشته را بشکنند.

روزنامه‌نگاری در زمانه ما آنلاین است، یعنی دیگر این‌گونه نیست که همه خبرنگارهای دنیا برای هر خبری به هر جای دنیا اعزام شوند تا ببینند چه خبر است. روزنامه‌نگاری آنلاین با موجودیت یافتن خبرگزاری‌ها و تفکیک کار خبرنویسی بین روزنامه و خبرگزاری نقش و جایگاه خود را یافت و توانست مزیت‌های بیشماری را یکجا جمع کند.

در روزنامه‌نگاری آنلاین بر اساس امکانات دنیای مجازی به صورت مستقیم اخبار با همان قوانین و قواعد روزنامه چاپی جمع‌آوری و ویراستاری می‌شوند و در صفحه قرار می‌گیرد، یعنی در این فضا نیز می‏توان خبر را دریافت و ویرایش و منتشر کرد.

در روزنامه‌نگاری آنلاین مطالب و گزارش‌ها به صورت خلاصه‌تر از روزنامه‌های چاپی استفاده می‌شود و آن نیز به دلیل خاصیت کندتر بودن سرعت مطالعه از روی نمایشگر نسبت به صفحه کاغذی است. روزنامه‌هایی مانند گاردین، تایمز و دیلی‌میل از پیشکسوتان روزنامه‌نگاری آنلاین هستند. اتحادیه اخبار آنلاین (ONA) نیز یکی از قدیمی و معتبرترین مراکز همفکری در این زمینه است.

کسی نمی‌تواند تلفن‌همراه را از مردم جدا کند و همه نیز می‌توانند در سایت یا وبلاگ خود فعالیت رسانه‌ای داشته باشند. همه می‌توانند وقایع اطراف یا وقایع محله و شهرشان را با دقت و از دیدگاه خاص خود منتشرکنند. به این نوع کارکرد جدید در دنیای ارتباطات روزنامه‌نگاری موبایل می‌گویند. بهترین وسیله برای این کار لپ‌تاپ، نت‌بوک و البته تلفن‌همراه است. با این ابزار می‏توان از موضوع تصویر تهیه کرد، درباره آن توضیح نوشت و درجا آن را روی شبکه‌های سراسری مانند اینترنت قرار داد. شبکه‌های اجتماعی و وبلاگ‌ها اصلی‌ترین خاستگاه این نوشته‌ها هستند که تقریبا محیط بزرگی از اینترنت امروزی را نیز این مطالب تشکیل می‌دهند.

نکته: به این نوع روزنامه‌نگاری، روزنامه‌نگاری شهروندی citizen journalism هم گفته می‌شود که کمی ‌تفاوت دارد، اما در شکل کلی همپوشانی دارند.

روزنامه‌نگاری آنلاین به عنوان بهترین راه برای کم کردن هزینه چاپ و توزیع و افزایش سرعت خبررسانی و نشر اطلاعات در دنیای امروز در مقام رقیب روزنامه‌های سنتی مطرح شده‌اند و در آمریکا و اروپا بسیاری از نشریات و روزنامه‌ها دیگر نسخه چاپی ندارند و تنها نسخه آنلاین آنها در دسترس است. روزنامه‌هایی مانند دیلی میل، گاردین، تایمز و بسیاری دیگر نسخه آنلاین خود را برای موبایل و وب در اختیار عموم می‏گذارند تا همه از سراسر دنیا به مطالب و تولیدات آنها دسترسی داشته باشند. روزنامه‌نگاری آنلاین و نشر دیجیتال نیز با همان سرعت فناوری در حال رشد است و امروزه تعداد روزنامه‌های آنلاین آنقدر زیاد شده است که نمی‌توان آنها را شمارش کرد. در کشور ما نیز روزنامه‌نگاری آنلاین چند سالی است که برای خود جایی پیدا کرده است. این حرکت با انتشار نسخه آنلاین روزنامه جام‌جم در 19 مهر 81 به عنوان اولین روزنامه سایبر آغاز شد و امروزه روزنامه‌های همشهری و چند روزنامه دیگر نیز به این کار پرداخته‌اند. باید توجه داشت که روزنامه آنلاین تنها انتشار مطالب نسخه چاپ شده روی وب‌سایت نیست و با آن تفاوت‌های اساسی دارد. در روزنامه آنلاین شما چیزی شبیه خبرگزاری می‏بینید، اما با محتوایی تحلیلی‌تر و دارای خواص تخصصی و دیدگاه‌های موشکافانه‌تر از خبرگزاری. در کشور ما در دانشکده‏های خبر و رشته‌های ارتباطات دروس جداگانه‌ای با عنوان روزنامه‌نگاری آنلاین تدریس می‌شود. برای دیدن نمونه این روزنامه‌های می‌توانید به سایت‌های زیر مراجعه کنید.