تصویر شهر در ‌تلویزیون

شهر اگر چه یک مکان سامان‌یافته برای زندگی و همزیستی آدمیان است، اما کارکردهای آن صرفا به جنبه‌های تجاری و اجتماعی محدود نشده و می‌توان قابلیت‌های زیباشناسانه‌ای هم در آن پیدا کرد.

نقطه عطف این وجوه زیباشناختی بدون شک معماری شهر است که بیشترین تجلی آن را می‌تواند در شکوه و رمز و راز بناهایی پیدا کرد که هم عقبه تاریخی دارد و هم سویه هنری. همین شهر در بستر هنر تصویری به‌ویژه سینما و تلویزیون کارکردهای دراماتیکی هم پیدا کرده و بخشی از هویت انسان و تاریخش را درعالم تصویر بازنمایی می‌کند. تصاویر شهر در یک فیلم سینمایی یا سریال تلویزیونی علاوه برکارکردهای داستانی و نمایشی بخشی از تاریخ اجتماعی و توسعه شهری هر دوره را نیز به ثبت رسانده و بایگانی می‌کند.

شاید در تماشای یک فیلم یا سریال به پس‌زمینه شهر در دل درام توجه نکنیم اما وقتی آثاری از دو سه دهه پیش را در قالب مستند یا فیلم و سریال داستانی می‌بینیم به واسطه تفاوت‌هایی که به چشم می‌آید شهر و مختصات و مناسباتش در آن دوره برجسته شده و از حاشیه به متن می‌آید. لذا امروز با حاکمیت تصویر در زیست - جهان آدمی شاید هیچ ابزاری بهتر از فیلم و سریال برای شهرشناسی و بازخوانی تاریخ شهر مناسب نباشد.

اما واقعا آثار سینمایی یا تلویزیونی ما تا چه حد بازتاب دهنده تصویر شهر بوده و می‌توان به مدرکی معتبر برای شناخت شهر در سال‌های بعد باشند. در این میان البته نقش تلویزیون برجسته‌تر است.

شاید شهر در یک فیلم سینمایی صرفا به عنوان یک عنصر نمایشی و مولفه‌ای دراماتیک مورد استفاده قرار گرفته و شناخته شود اما در تلویزیون می‌توان شهر را به عنوان یک موضوع واحد و اصلی که درونمایه و مضمون محوری یک برنامه را تشکیل می‌دهد، شناخت.

به عبارت دیگر برنامه‌های تلویزیونی در ارتباط با شهر به 2 گروه عمده داستانی و مستند تقسیم می‌شود که در اولی شهر به عنوان یک عنصر نمایشی در ساخت سریال‌ها یا فیلم‌های تلویزیونی مورد استفاده قرار می‌گیرد و در دومی خود به سوژه اصلی بدل می‌شود. در این بخش نیز باز هم می‌توان آیتم‌های دیگری را اضافه کرد. بدین معنی که بخشی از تصویر شهر از طریق برنامه‌های خبری یا گزارش‌های خبری بازنمایی می‌شود که به‌ویژه در اخبار استانی و شهری که به مسائل و مشکلات جامعه شهری می‌پردازد، قابل ردیابی است و دوم برنامه‌هایی که اختصاصا به شهر و مسائل آن می‌پردازد.

این مساله به ویژه در ارتباط با کلانشهرهایی مثل تهران مصداق بیشتری داشته و تعمیم‌پذیرتر است. مثلا اگر همین تهران را به عنوان متروپل و پایتخت در نظر بگیریم بخشی از تصویر تهران در قالب اخبار این شهر مثل برنامه تهران بیست، در شهر و به طور کلی اخبار استان تهران بازنمایی می‌شود و بخشی دیگر که عمق و کارکرد شناختی بیشتری دارد به مستندهای شهری ارتباط می‌یابد که این شهر را در جنبه‌ها و ساحت‌های گوناگون مورد بررسی قرار می‌دهد.

البته برنامه‌هایی مثل تهران بیست یا در شهر هم سویه مستندگونه دارد و تصاویر خیالی، گرافیکی و مونتاژ‌ شده از شهر را روایت نمی‌کند اما برخی از برنامه‌های اختصاصی‌تر مثل برنامه محله ما به شکل آگاهانه و ارادی و به قصد معرفی و شناسایی شهر ساخته می‌شوند که به صورت مستقیم و محققانه به شناسایی و بازنمایی شهر پرداخته و اهدافی دیگر را دنبال نمی‌کنند.

اما واقعیت این است که تعداد و حجم این گونه برنامه‌ها در تلویزیون ما خیلی کم است یا این‌که فاقد جذابیت‌های دراماتیکی و سرگرم‌کننده است. اما برنامه محله ما واجد برخی خصلت‌های رسانه‌ای است که به شکلی عمیق و عینی‌تر، شهر و مسائل آن را به تصویر می‌کشد و تاریخ و هویت مناطق مختلف شهری را به نمایش می‌گذارد. اما این برنامه به تنهایی نمی‌تواند تصویر شهر و مسائل و چالش‌های آن را به نمایش بگذارد و به همه نیازهای مخاطب در ارتباط با شهرشان پاسخ دهد.

ضعف عمده مستندهای تلویزیونی در ارتباط با شهر و شهرنشینی وجوه علمی و خشک‌بودن آن است که موجب عدم‌جذب برخی مخاطبان یا ریزش آنها می‌شود. در حالی که اگر قرار است یک برنامه تلویزیونی به مسائل شهر و شهرنشینی بپردازد باید به وجوه سرگرم‌کنندگی و جذابیت‌های رسانه‌ای - نمایش آن هم توجه کند.

برنامه محله ما که از شبکه تهران پخش می‌شود و به معرفی محله‌های قدیمی می‌پردازد، این امتیاز را دارد که در عین اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی به مخاطب از قدرت سرگرم‌کنندگی هم برخوردار بوده و با گفتار متنی که منوچهر والی‌زاده آن را خودمانی و صمیمانه می‌خواند به ارتباط بیشتر و همدلانه مخاطب با این برنامه دامن می‌زند ضمن این‌که با رفتن به کوچه پس کوچه‌های شهر و اهالی و کسبه محل، تصویرواقعی و عمیق‌تری از شهر ارائه می‌کند که همراهی و همدلی مخاطب را در پی دارد.

این برنامه می‌تواند درباره شهرهای مختلف ایران تسری یافته و دامنه وسیع‌تری به خود بگیرد. سوژه‌های جذاب فراوانی در سطح شهر نهفته است که اگر نگاه تیزبین و ذهن هوشمندانه‌ای در کار باشد می‌توان سالانه شاهد تولید و پخش برنامه‌های متعددی در تلویزیون بود که با محوریت شهر و زندگی شهری ساخته شده و سیمای جامع‌تری از شهر را در تلویزیون به تصویر بکشد.

سید رضا صائمی / جام جم