دریاچه ارومیه در بیم و امید

به گفته کارشناسان محیط‌زیست در صورت خشک‌شدن این دریاچه هوای معتدل منطقه تبدیل به هوای گرمسیری با بادهای نمکی خواهد شد و محیط‌زیست منطقه بخصوص مزارع حاشیه دریاچه ارومیه را با تهدید جدی مواجه خواهد کرد.راهکارهای متفاوتی طی سال‌های اخیر برای نجات دریاچه ارومیه در نظر گرفته شده است. نظیر بارورسازی ابرها که اسفند سال گذشته این طرح بدون موفقیت انجام شد. اگرچه به گفته مدیرعامل سازمان آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی این طرح می‌تواند طرح موفقیت‌آمیزی باشد ولی کارشناسان نوع ابرهای موجود بر فراز دریاچه ارومیه را مناسب بارورسازی نمی‌دانند.

طرح انتقال آب رود ارس به دریاچه نیز اخیرا در کمیسیون تلفیق مجلس به تصویب رسید که براساس آن آب ارس به شهرهای مرند، شبستر و دریاچه ارومیه انتقال می‌یابد و برای این پروژه 25 میلیارد ریال اعتبار در نظر گرفته شده است.

بر اساس هشدارهای کارشناسان محیط‌زیست و مسوولان چنانچه تصمیمی عاجل برای این بزرگ‌ترین دریاچه شور جهان گرفته نشود باید منتظر بروز سونامی نمک در آینده نزدیک باشیم. این در حالیست که مسوولان همچنان گرفتار جلسات غیرتخصصی‌اند.

در حال حاضر وضعیت دریاچه ارومیه آنقدر بحرانی است که به گفته مسعود محمدیان، رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی، خشک شدن دریاچه ارومیه و به تبع آن شوری چاه‌های کشاورزی باعث شده است اراضی کشاورزی و باغات منطقه از حوزه کشاورزی خارج شده و به طور کامل نابود شوند، به طوری که طبق بررسی‌های به عمل آمده 12 شهرستان استان آذربایجان شرقی به صورت مستقیم و غیرمستقیم تحت تاثیر پسروی دریاچه قرار گرفته است.

وی می‌افزاید: در این راستا اراضی آبی و دیمی حدود 300 هزار هکتار از شهرستان‌های ملکان، بناب، عجب‌شیر، آذرشهر، اسکو و شبستر به صورت مستقیم از این پدیده آسیب می‌بینند. همچنین همزمان با پسروی آب دریاچه، بادهای نمک باعث از بین رفتن اراضی کشاورزی شده و اگر راه‌حلی اساسی و اورژانسی برای این مشکل پیشنهاد نشود در آینده نزدیک شاهد فاجعه‌ای زیست‌محیطی، کشاورزی، اقتصادی و اجتماعی جبران‌ناپذیری در منطقه خواهیم بود.

وضعیت دریاچه ارومیه اکنون چنان بحرانی است که برخی کارشناسان نسبت به وقوع «سونامی نمک» و انتشار آن در محدوده گسترده ای از منطقه شمال غرب ایران هشدار می دهند.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی در این زمینه اخطار می دهد: با توجه به بادهای منطقه، دریاچه ارومیه با انتشار نمک اراضی کشاورزی و درختان استان‌های آذربایجان شرقی و غربی را مورد حمله قرار داده است.

مسعود محمدیان در گفت‌وگو با خبرنگاران با اشاره به این که اراضی کشاورزی آذربایجان شرقی و استان‌های واقع در شمال غرب کشور، تحت تأثیر پس روی آب دریاچه ارومیه قرار دارند، می افزاید: خشک شدن دریاچه ارومیه، کشاورزی و باغات منطقه را در آستانه نابودی کامل قرار داده و در صورت نبود راه‌حلی اورژانسی، شاهد فاجعه‌ای زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و کشاورزی عظیمی در منطقه خواهیم بود.

به گفته محمدیان، براساس اظهارنظر بسیاری از کارشناسان، در صورت ادامه روند فعلی و استمرار خشکسالی با خوشبینانه‌ترین برآوردها با وقوع بادهای‌های مرسوم در منطقه، انتشار نمک مزارع، باغ‌ها، شهرها و روستاها را آماج حملات خود قرار داده و کشاورزی منطقه آسیب جدی خواهد دید.

وی افزود: خشک شدن دریاچه در آینده و وزیدن بادهای حاوی املاح و نمک به سمت اراضی کشاورزی و درختان، نه‌تنها در استان آذربایجان شرقی و غربی بلکه با نفوذ در نقاط دوردست، می‌تواند کشاورزی سایر مناطق را تحت تأثیر و تهدید جدی خویش قرار دهد.

محمدیان با اشاره به این که در حال حاضر بیش از 300 هزار هکتار از اراضی کشاورزی آذربایجان شرقی به دلیل شرایط جوی بسیار نامناسب دریاچه ارومیه آسیب‌دیده است، گفت: باید هر چه سریع‌تر با ساز و کار‌های لازم برای بهبود وضعیت حاکم بر اراضی کشاورزی مزبور اقدام شود.

دکتر صراف، مدرس دانشگاه تبریز نیز در خصوص سونامی نمک می‌گوید: باتوجه به وجود نمک فراوان در دریاچه ارومیه، در زمان پرآبی، آب لایه نمک را در خود مخفی می‌کرد ولی چون اکنون آب بستر نمکی را ترک کرده لذا نمک موجود در سطح وسیع بستر دریاچه را فراگرفته است.

وی می‌افزاید: قبلا جریانات کم فشار و پرفشار باد در مسیر خود بخار و رطوبت آب را می‌آورد اما اکنون به دلیل کمبود شدید آب، نمک می‌آورد و اگر حمل رسوبات نمکی که از دوردست می‌آید شدت یابد چون آبی در بستر وجود ندارد، لذا اراضی زراعی حاشیه دریاچه نمی‌توانند تراکم نمک را تحمل کنند و این امر باعث می‌شود این اراضی یکدفعه از بین برود.

وی در خصوص راهکارهای علمی و کارشناسی حل معضل دریاچه ارومیه می‌گوید: در وهله اول باتوجه به این‌که قادر نیستیم بلافاصله به منطقه آب برسانیم لذا باید با تکنیک‌های به‌زراعی به این مهم بپردازیم.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان نیز با اشاره به این‌که مهم‌ترین اقدام پیش‌بینی شده برای حل این معضل اصلاح الگوی کشت است، می‌گوید: جهت اجرای اصلاح کشت را الزاماتی نیاز داریم و باید وزارت نیرو آب را به صورت حجمی تحویل سازمان کشاورزی دهد تا ما متناسب با آب، الگوی کشت را تعریف کنیم. همچنین تشکل‌های کشاورزی و زارعانی که تمایل دارند سهمی در احیای دریاچه ارومیه و حفظ کشاورزی منطقه داشته باشند باید تقویت شوند .

وی ادامه می‌دهد: از اقدامات دیگری که می‌توان در این زمینه انجام داد، کنترل آب‌های سطحی و استفاده بهینه از آب، گسترش آبیاری تحت فشار، انتقال آب با لوله و پوشش انهار و کاشت گونه‌های مقاوم به شوری در این مناطق و توسعه ارقامی است که برای رشد به آب کمی نیاز دارند و به اصطلاح در برابر کم آبی مقاوم‌ترند.

همچنین با زیاد کردن درختچه‌هایی که در مناطق شور رشد می‌کنند می‌توان مانع پخش نمک از طریق باد و توفان‌های موجود به کل منطقه شد.

ارسلان هاشمی، مدیرعامل سازمان آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی نیز در خصوص راهکارهای ارائه شده برای جبران کسری آب دریاچه ارومیه می‌گوید: طبق مطالعاتی که در 3 ماهه چهارم سال گذشته و در جهت بارورسازی ابرها صورت گرفته به این نتیجه رسیدیم که حدود 25 درصد این موضوع در مناطق غیرساحلی باعث افزایش بارندگی می‌شود و چون دریاچه ارومیه در شرایط فعلی نیاز مبرمی به آب و بارش دارد، لذا کارشناسان معتقدند با اجرای این طرح تا حدودی خواهیم توانست جلوی خشک شدن دریاچه را بگیریم.

وی معتقد است: در جریان مطالعات بارورسازی ابرها و 11 پروازی که بیش از 42 ساعت به طول انجامید، نتایجی از جمله این‌که در استان آذربایجان شرقی زمینه‌های اقلیمی برای بارورسازی ابرها وجود دارد و نیز ضرورت وجود ایستگاه جو بالا و رادارهای هواشناسی برای بهتر صورت گرفتن این مطالعات به‌دست آمد و پیشنهاد شد به منظور استفاده از تمامی فرصت‌های ابرناکی، ژنراتورهای زمینی در استان نصب شود.

این در حالی است که دکتر فاخری‌‌فرد، استاد دانشگاه تبریز معتقد است: باتوجه به این‌که طرح بارورسازی ابرها در ابرهای سیاه جواب می‌دهد و ابرهای منطقه دریاچه ارومیه عمدتا از ابرهای پنبه‌ای پوشیده شده است، لذا در این نوع ابرها احتمال برخورد ذرات آب با هسته‌های پاشیده شده خیلی پایین می‌آید و این ابرها نمی‌توانند هسته‌ها را بارور کنند. در صورتی که هوای مرطوب منطقه شدید باشد و به نقطه شبنم برسد ابرسیاه تشکیل می‌شود.

برای همین درصد پایین موفقیت، باید ابرها را بشناسیم و این امر میسر نمی‌شود مگر با استفاده از نظرات و تخصص افراد متخصص.

فاخری تاکید می‌کند: مرکز ملی نخبگان شهید فهمیده شمال غرب کشور با کمک کارشناسان و متخصصان اقدام به بررسی و امکان سنجی طرحی برای حل این مشکل کردند. این طرح که به طرح هارپ معروف است دربرگیرنده تکنیک‌های نوینی برای بارورکردن اشعه کیهانی و بارش باران است. این اشعه که از ستارگان و خورشید نشات می‌گیرد در بارش باران و همینطور بارورکردن هسته تاثیر زیادی دارد.این کارشناس راه مطمئن دیگر برای تامین آب دریاچه ارومیه را دریای خزر می‌داند و می‌گوید: در این صورت از دریای خزر می‌توانیم حوزه به حوزه به صورت کالبدهای سرپوشیده آب آورده و پس از پمپاژ و تونل کنی در نزدیک دریاچه آب را به ارومیه منتقل کنیم البته این امر منوط به صرف هزینه بسیار بالاست. آبرسانی از ارس نیز بحث دیگری است که حتی می‌توانیم مسیر آنها را طوری تعیین کنیم که در اولویت اول از آب ارس استفاده کنیم و بعد از آن مسیر، از آب خزر بهره‌مند شویم.