کسی به فکر جنگل‌های شمال نیست

جنگل‌های مازندران با وسعت حدود یک میلیون و یکصد هزار هکتار بازمانده دوره سوم زمین‌شناسی، قدمتی چند میلیون ساله دارد. این قدمت زمینه‌ای را فراهم کرده است تا این جنگل‌ها میزبان انواع گونه‌های گیاهی باشند. بیش از 90 گونه درختی و درختچه‌ای در جنگل‌های مازندران وجود دارد که برخی از این گونه‌ها باقیمانده دوران سوم زمین‌شناسی هستند و از نظر ژنتیک، گیاهی و دارویی نیز حائز اهمیت است.

اما باید پذیرفت جنگل‌های شمال ایران طی دو دهه گذشته مورد هجوم بی‌سابقه‌ای قرار داشته و متاسفانه ایران در رتبه‌بندی کشورهای مخرب جنگل در دنیا، رتبه ششم را به خود اختصاص داده است. سازمان جهانی خواربار و کشاورزی (فائو) در گزارشی اعلام کرده هر سال در ایران 900 هزار متر مکعب چوب از قطع درختان تولید می‌شود. محمدعلی معصومی، معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران در خصوص بهره‌برداری از جنگل می‌گوید: بهره‌برداری از محدوده طرح‌های جنگلداری با نظارت مستقیم سازمان جنگل‌ها و مراتع استان طی برنامه‌های مدون ده ساله انجام می‌شود که در این برنامه‌ها رویش سالانه در هر هکتار محاسبه و همواره با توجه به محاسبات آماری، مقدار برداشت کمتر از میزان رویش در نظر گرفته می‌شود. به همین دلیل اجرای پروژه‌های عمرانی در سطح ملی یا استانی که غالبا بدون کسب نظر اولیه از سوی سازمان جنگل‌ها و مراتع انجام می‌پذیرد، صدمات جبران‌ناپذیری را بر پیکره جنگل وارد می‌کند.

به گفته معاون وزیر جهاد کشاورزی و رئیس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور آتش‌سوزی‌های جنگلی سال گذشته 3 برابر شرایط عادی و اوج این حوادث در چند سال اخیر بوده است.

علی سلاجقه می افزاید: با همکاری ستاد مدیریت بحران کشور، سازمان جنگل‌ها و سازمان پدافند غیرعامل، طرح جامع پیشگیری و اطفاء حریق با اعتبار مناسب در دست اجراست که پایش، مانیتورینگ و هشدار در عرصه‌های جنگلی کشور بخصوص مناطق شمالی را که باریکه مهم جنگلی محسوب می‌شود و گونه‌های نادر و ارزشمندی دارد ، پوشش می‌دهد.

همچنین به گفته فرماندهی یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران منطقه ساری، تنها در 9 ماه اول سال 89، 170 فقره آتش‌سوزی در جنگل‌های استان مازندران رخ داده است. سرهنگ ابوالحسن عبدالله‌تبار می‌گوید: این آتش‌سوزی‌ها تا پایان آذر سال گذشته در 228 هکتار جنگل و 136 هکتار مرتع رخ داد. این در حالی است که سازمان‌های مسوول تنها به ذکر دلایلی همچون صعب‌العبور بودن، وزش باد گرم، خشکسالی، بی‌دقتی گردشگران و مشابه آن در مورد آتش سوزی‌ها اکتفا کرده‌اند. ولی هرگز دیده نشده است سازمان بازرسی کل کشور و قوه قضاییه عوامل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد جنگل‌سوزی‌ها یا تعلل در خاموش کردن آنها را مورد پرسش و تعقیب قضایی قرار دهند و نتایج آن را شفاف به مردم که صاحبان اصلی این جنگل‌ها هستند ارائه کنند. پارک‌های جنگلی هم که دائما در اختیار گردشگران قرار می‌گیرد به نوعی در معرض تخریب و تعرض است در حالی که باید مسوولیت‌پذیری نسبت به این منابع خدادادی را به گردشگر آموزش داد.

متاسفانه سازمان جنگل‌ها و آبخیزداری در پارک‌های جنگلی زیر نظر خود و در پارک‌های جنگلی واگذار شده به بخش خصوصی هیچ نوع برنامه نظارتی، حفاظتی و آموزشی خاص ارائه نکرده است تا آنها را از معرض تخریب و تعرض به دور نگاه دارد. جالب است که در پارک‌های جنگلی واگذار شده به بخش خصوصی یا دولتی، به تقلید از پارک‌های دست‌ساخت شهرهای بزرگ کشور همچون تهران و اصفهان با اره برقی اقدام به پاک‌تراشی این جنگل‌های نادر می‌کنند و از جاده‌های عریض و طویل ماشین‌رو گرفته تا پارکینگ، ایجاد مراکز اقامتی موقت (محل‌هایی برای چادر زدن) فروشگاه‌های ریز و درشت، رستوران، چایخانه، مراکز بازی بچه‌ها و بزرگسالان و ایجاد سرویس‌های بهداشتی فاقد فاضلاب‌ها کار به جایی رسیده که پارک جنگلی را قطعه‌قطعه کرده و در معرض انواع آسیب‌های طبیعی و غیرطبیعی قرار داده‌اند. پارک سی‌سنگان ـ فین چالوس و صفار رود رامسر همگی مواردی از این نوعند. این در حالی است که در بسیاری از کشور‌های جهان برای گردشگری در این نوع پارک‌های جنگلی، نه تنها احداث تاسیساتی از این قبیل ممنوع است، بلکه این ممنوعیت تا آنجا پیش می‌رود که حتی جمع‌آوری خرده‌چوب‌های جنگلی که کف جنگل ریخته و احتمال استفاده برای ساخت لانه پرندگان را نیز دربر می گیرد.

کشفیات قاچاق چوب نیز دلیل بارز دیگری در تخریب جنگل‌های مازندران است. معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان میزان چوب‌های قاچاق کشف و ضبط شده تا پایان سال 89 را 552 فقره اعلام کرده که در دستگاه‌های قضایی استان در حال پیگیری است. این در حالی است که هرگز مصرف‌کنندگان چوب‌های قاچاق معرفی و مشخص نمی‌شوند و ظاهرا هیچ قانونی نیز برای کسانی که چوب‌های قاچاق را مصرف می‌کنند، وجود ندارد.

یکی دیگر از موارد تغییر کاربری جنگل‌ها احداث راه است که این امر با ایجاد راه‌های غیرضروری از دل جنگل‌های بکر، قطعه‌قطعه کردن جنگل‌ها، برهم زدن اکوسیستم‌های پیوسته و نیز تخریب آبخیزهای حیاتی صورت می‌گیرد، به طوری که در اقدامی غیرمنتظره راه تنکابن به الموت در دستور سریع اجرایی قرار می‌گیرد، جاده نور ـ بلده فعال می‌شود، جنگل مسیر سلمانشهر ـ کلاردشت برای توسعه راه پاک‌تراشی می‌شود و چندی پیش نیز بخشی از ایستگاه تحقیقات جنگل و مرتع نوشهر برای ساخت راه تردد کامیون‌ها و کانتینرها تخریب شد. در حالی که برای ایجاد این راه گزینه‌هایی مثل خرید زمین‌های مجاور باغ و تعریض خیابان هم وجود داشت، اما باز هم درختان قربانی شدند.

معصومی با بیان این‌که حفاظت جنگل از زوالی که به آن دچار است با شعار امکان‌پذیر نیست، می‌افزاید: بی‌شک کارشناسانی که به طور روزانه با این منابع ارزشمند در ارتباط هستند بیشتر از تهدید این منابع رنج می‌برند. امانبود اعتبارات کافی در امر حفاظت و احیای جنگل‌ها و مراتع در کنار دیگر مشکلات از قبیل نبود نیروی انسانی کافی، محدودیت‌های موجود در جذب نیروی انسانی و سختی کار در عرصه‌های جنگلی، همه و همه معضلاتی هستند که مدیریت بر منابع طبیعی مازندران را سخت‌تر می‌کند.

به گفته معاون فنی منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران، طبق استانداردهای جهانی هر کارشناس جنگل به همراه دو کمک کارشناس، مدیریت و نظارت 4 تا 5 هزار هکتار عرصه جنگلی را به عهده دارند؛ در حالی که در حوزه استحفاظی این اداره کل هر ناظر طرح جنگلداری به تنهایی و بدون حضور کمک ناظر به طور میانگین بر بیش از 9 هزار هکتار عرصه جنگلی نظارت دارد.