100 سال هست و نیست ها و واقعیت های اقتصادی
برنامه های توسعه ، معمولا اهداف توسعه ای ، کیفی و بهبود شاخصهای بهداشتی ، آموزشی و انسانی را هدفگذاری می کنند؛ ولی نگاهی به برنامه های موسوم به توسعه در اقتصاد سیاسی ایران بویژه جدیدترین آنها
نویسنده در بخش نخست مطلب حاضر، فضای برنامه و برنامه های توسعه ای را تعریف می کند و در این بخش با نقد برنامه های توسعه ای ، درخصوص برنامه چهارم توسعه تاکید دارد که اگر تنها یک سوم این اهداف تحقق یابد از نظر اقتصادی باید معجزه ای در اقتصاد ایران رخ دهد.
آنچه در پی می آید حاصل این نقد و نظر است.
به همین دلیل می توان ادعا کرد که انقلاب اسلامی ایران فرصتهای زیادی را برای استقرار انقلاب های اقتصادی هدفمند و هوشمند فراهم کرده است ؛ اما تاکنون به معنی واقعی کلمه و اصطلاح برنامه ای در ایران تهیه و اجرا نشده است ، چون فقط در بازار کار می توان براحتی از فرضیه ایجاد یک میلیون فرصت شغلی و تقاضای نامحدود نیروی کار در اقتصاد ایران دفاع کرد.
در بخش شیلات با بیش از 440 هزار منبع آبی با ضریب هر منبع آبی 4 شغل مستقیم و غیرمستقیم می توان حدود 8/1میلیون فرصت شغلی ایجاد کرد.
این در حالی است که برنامه های توسعه پنجساله یا دهساله باید بر برنامه های کوتاه مدت تر و یکساله یا شش ماهه اجرایی و اثربخش شود.
بنابراین می توان این ادعا را مطرح کرد که اقتصاد سیاسی ایران تاکنون برنامه اقتصادی تجربه و اجرا نکرده است.
مهمترین دلیل برای اثبات این فرضیه آن است که اولا هیچ وقت شناسنامه آمایش اقتصادی سرزمین ایران تهیه و مزیتها، فرصتها و تهدیدها نیز شناخته نشده است. نکته دوم این است که اقتصاد کشور همچنان نفت زده و متکی بر درآمدهای خام نفتی است. موضوعی که بیش از یکصدسال است در اقتصاد ایران ریشه دوانده است.
نقد برنامه های توسعه برنامه توسعه شامل تبیین و تشریح روندها و فرآیندهای نهادینه کردن هنر نهم (ninth Art) یا حداکثرسازی استخراج ارزش افزوده / ثروت و دارایی واقعی و در ساختاری منظم و انضباط بازارهای پنجگانه اقتصادی پول ، سرمایه ، کار، کالا و رسانه است.
نقطه آغاز برنامه توسعه (Development Plan) هست و نیست ها و واقعیت های اقتصادی موجود اعم از مثبت و منفی است.
پیمایش علمی برنامه های توسعه در تاریخ اقتصاد سیاسی ایران نشان می دهد این برنامه ها در هدفگذاری ها و سیاستگذاری ها به هیچ عنوان پاسخگویی منابع و عوامل توسعه را در نظر نگرفتند و به هیچ وجه بر مسند واقعیت های عقب ماندگی و توسعه نیافتگی تکیه نزدند.
ادبیات نگارش برنامه های توسعه ، مجموعه ای بهینه از جملات و طرحهای معلول نگر و گلچینی از کلمات ، مفاهیم و مطالب زیبا اما بدون مصداق است.
در حالی که هیچ برنامه ای و برنامه توسعه ای با حرف اجرا نمی شود و توسعه با حرف یا حرافی اتفاق نمی افتد، بلکه توسعه و برنامه موقعی به نتیجه می رسد که با تکیه بر آمایش اجتماعی و اقتصادی ، همه فرصتها و مزیتهای نسبی اقتصادی و ثروت سازی تبیین و هدفگذاری شود و رفتارها و حرکتها، سرعت و شتاب روندها و فرآیندها در ساختاری هدفمند، هوشمند، طبیعی و مصنوعی تنظیم شود و همه بازارهای اقتصادی در جریان پلورالیسم اقتصادی ، عقلانیت اقتصادی و خرد دینی و مذهبی ، توسعه ملی مطلوب و ایده آل را رصد کنند.
اصولا در سرزمینی که همه فرصتها و تهدیدهای اقتصادی در مختصات چهارگانه عرض ، طول ، عمق و ارتفاع (فضا) شناخته نشده است یا شناسایی نمی شود تحت هیچ شرایطی نمی توان برنامه توسعه تهیه کرد.
برنامه های توسعه معمولا اهداف توسعه ای ، کیفی و بهبود شاخص های بهداشتی ، آموزشی و انسانی را هدفگذاری می کنند؛ ولی نگاهی به برنامه های موسوم به توسعه در اقتصاد سیاسی ایران بویژه جدیدترین آن یعنی برنامه چهارم توسعه ، نشان می دهد این برنامه ها اولا توسعه ای به معنی واقعی و اصطلاح اقتصادی آن نیستند و دوم این که فقط برخی اهداف کمی در رشد اقتصادی را تبیین کردند که تحقق آنها نیز ناقص بود.
در برنامه سوم در بحث اشتغال و بازار کار، نرخ بیکاری از دورقمی 15 درصدی کمتر نشد و پس از سپری کردن 3برنامه پنجساله که سال آخر آن 83 است تعداد مطلق بیکاران بیشتر شده است و نرخ نسبی آن به اعتقاد برخی کارشناسان از 18 درصد فراتر می رود و به اعتراف نویسندگان استراتژی توسعه صنعتی ایران بحران بیکاری از سال 1383 آغاز خواهد شد.
این در حالی است که برنامه های توسعه باید فراتر از اهداف کمی حرکت کنند و اثربخش باشند. اگر برنامه های دوم تا سوم واقعا برنامه های توسعه ای بودند، امروز باید نرخ بیکاری یک رقمی ، نرخ تورم تک رقمی زیر 5درصد، رشد اقتصادی نزدیک دورقمی و بازارهای اقتصادی ، هوشمند و هدفمند و دارای خدمات و کالاهای متنوع و ارزان بودند.
برنامه های توسعه باید مختصات چهارگانه فرصتهای استخراج ارزش افزوده اقتصادی و ثروت سازی را در 4 بعد طول ، عرض ، ارتفاع و عمق سرزمین با بعد پنجم اقتصادی یعنی عامل زمان یا محدودیت زمانی به صورت بهینه ترکیب کند. باید مزیت نسبی اقتصادی کشور از این 5مختصات کشف و استخراج شود.
اما کدام اقتصاددان ، برنامه ریز و تصمیم سازی در ایران می تواند ادعا کند که این مختصات و مزیتهای اقتصادی در سرزمین و اقتصاد فضای ایران کشف و برای استخراج حداکثر ارزش افزوده از این فرصتها تهیه شده است؛
این نکته را نباید فراموش کرد که مزیتهای نسبی اقتصادی و ثروت سازی غیرقابل انکار و مورد تایید اجماع نخبگان علمی و اقتصادی کشور است ؛ ولی این مزیتها باید کشف و ثروت آن استخراج شود.
برنامه توسعه ای که در اقتصاد ایران تهیه می شود، باید دارای این تعریف و واجد این مختصات باشد؛ شناسایی و کشف همه مزیتهای اقتصادی از مختصات پنجگانه و تبیین تعریف روندها و فرآیندهای هدفمند و هوشمند (طبیعی و مصنوعی) در بازارهای پنجگانه اقتصادی با هدف نهادینه کردن هنر حداکثرسازی استخراج ارزش افزوده و ثروت واقعی از اقتصاد فضای سرزمین واقعی و مجازی یا فرآیند جهانی سازی اقتصاد.
برنامه های توسعه ، علاوه بر این تعریف باید از اطمینان و تضمین های لازم برای تحقق درصد و ضریب بیشتری از اهداف تعیین شده در ابتدای برنامه برخوردار باشد. آیا برنامه چهارم که جدیدترین و تازه ترین مرحله از تاریخ برنامه ریزی توسعه ای اقتصاد ایران است و به عنوان برنامه توسعه پنجساله مطرح می شود با این ویژگی ها و اهداف قابل قبول است؛
برنامه چهارم ، مجموعه ای از زیباترین کلمات ، آرمان ها و توصیه ها و ادبیات زیباپسند اقتصادی است ؛ اما از نظر اجرایی هیچ رویکرد کاربردی ندارد و فقط به توصیه ها و آرزوها اختصاص دارد.
اهداف این برنامه بر فروضی مبتنی است که اصلا در اقتصاد و بازارهای اقتصادی یعنی بازارهای پول ، سرمایه ، کار، کالا و رسانه وجود ندارد.
لایحه برنامه چهارم به اصطلاح توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مهمترین مرحله تحقق جامعه آرمانی چشم انداز توسعه کشور محسوب می شود و قرار است مبانی و بسترهای رشد را برای فرصتهای مدیریت بهتر ایران فردا و احکام مورد نیاز ایجاد مبانی جدید توسعه ایران فراهم آورد.
سند برنامه چهارم توسعه و 4 هدف کلی زیر تهیه شده است:
1- توسعه دانش پایه ، عدالت محور در تعامل با جهان
2- تامین مطمئن امنیت ملی و بازدارندگی همه جانبه
3- صیانت از هویت و فرهنگ اسلامی ایرانی
4- حاکمیت موثر و استقرار دولت شایسته
رویکردهای برنامه چهارم نیز به این شرح اعلام شده است: بسترسازی برای رشد سریع اقتصادی ، تعامل فعال با اقتصاد جهانی ، رقابت پذیری اقتصاد، توسعه مبتنی بر دانایی ، حفظ محیط زیست ، آمایش سرزمین و توازن منطقه ای ، ارتقای سلامت و بهبود کیفیت زندگی ، ارتقای امنیت انسانی و عدالت اجتماعی ، توسعه فرهنگی ، تامین مطمئن امنیت ملی ، توسعه امور قضایی ، نوسازی دولت و ارتقای اثربخشی حاکمیت ، تنفیذ قانون بخشی از مقررات مالی دولت و نظارت (هوشمند).
پیمایش دقیق اهداف و رویکردهای برنامه چهارم نشان می دهد در این برنامه آرمان های عالی ترین سطح توسعه یافتگی اقتصادی ، اجتماعی و زیست محیطی پیش بینی شده است و در قالب زیباترین ، لوکس ترین و به اصطلاح باکلاس ترین الفاظ بیان شده است.
اما اگر تنها یک سوم یا یک چهارم این اهداف تحقق یابد از نظر اقتصادی معجزه ای در اقتصاد ایران رخ خواهد داد. در این برنامه ، اهدافی را دولت پیش بینی کرده است که ابزار و بسترهای لازم و مورد نیاز برای تحقق آنها فراهم نیست.
اما ایران یکی از غنی ترین اقتصادهای دنیا از نظر ذخایر ارزش افزوده و ثروت در مختصات چهارگانه سرزمین طول ، عرض ، ارتفاع و عمق و همچنین نیروی انسانی است.
هم سنجی موقعیت و ویژگی های ایران از همه جوانب نشان می دهد که ما برای تبدیل شدن به یک ابرقدرت اقتصادی چیزی کم نداریم و نیاز عمده اقتصاد سیاسی ایران ، هوشمندی بازارهای اقتصادی و نیروی انسانی است.
جدی ترین و اساسی ترین نیاز برنامه چهارم در تحقق اهداف ، بازارهای هوشمند در پول ، سرمایه ، کار و کالا و رسانه است ، اما هنوز ایجاد نشده اند.
محمداسماعیلی (قویجاق)
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
