صنایع‌دستی ایران در سایه

محمود ضیایی، استاد دانشکده مدیریت دانشگاه علامه طباطبایی، در گفت‌وگو با جام جم گردشگری را ترکیبی از فعالیت‌های مختلف می‌داند که صنایع‌دستی هم یکی از محصولات مکمل این صنعت در داخل و خارج کشور است که می‌تواند برای توریست‌ها جذابیت ایجاد کند.

او که تنوع صنایع‌دستی را باعث رضایت گردشگران می‌داند، معتقد است در این زمینه ایران در رده سوم جهان بعد از چین و هند قرار دارد. ضیایی پیشینه تاریخی 3 کشور را یکی از دلایل توجه گردشگران به صنایع‌دستی آنها می‌داند.

وی می‌گوید: ایران به دلیل دارا بودن موقعیت ویژه جغرافیایی در طول تاریخ مورد هجوم اقوام مختلف بوده است. بنابراین صنایع‌دستی آن هم رنگ‌های مختلف دارد که به همزیستی اقوام مختلفی چون لر، ترک، آذری، بلوچ، ترکمن، عرب و... باز می‌گردد.

به گفته وی همین تفاوت در فرهنگ و آداب اقوام مختلف ایرانی، بهترین امکان برای جذب گردشگران کشورهای مختلف است.

ضیایی اعتقاد دارد که شهرهای مقدسی چون مشهد، قم و جمکران مقصد گردشگران و توریست‌های کشورهای شمال شرق و شرق ایران هستند. همچنین شهرهای شمالی و شهر شیراز هم بسیاری از گردشگران عرب را به ایران جذب می‌کند. اما به گفته او گردشگران کشورهای اروپایی بیش از هرچیز علاقه‌مند به بازدید از شهرهایی چون اصفهان، شیراز، یزد، تبریز و... هستند. در این رهگذر صنایع‌دستی، اطلاعات مردم شناسی زیادی را در اختیار گردشگران کشورهای مختلف قرار می‌دهند.

ضیایی تنها کارشناسی نیست که مشکل مدیریت را باعث عقب ماندن صنایع‌دستی ایران از بازارهای جهانی می‌داند. او اعتقاد دارد عدم حمایت‌های لازم باعث شده حتی بازارهای داخلی کشور هم از کالای هندی و چینی اشباع شود.

وی می‌گوید: باعث تاسف است که به رغم توانمندی هنرمندان داخلی، در میدان نقش جهان براحتی کالاها و به اصطلاح صنایع‌دستی چینی خرید و فروش می‌شود. البته حضور و تبادل اجناس چینی تنها به میدان نقش جهان منتهی نمی‌شود و امروزه به آسانی می‌توان در بازارهای مختلف از شهرهای بزرگ تا روستاهای گردشگرپذیر اجناس چینی را از فروشندگان خریداری کرد.

او ارزان بودن نیروی کار در چین و کیفیت بالای برخی تولیدات آنها نسبت به بعضی از ساخته‌های ایرانی را یکی از دلایل تمایل گردشگران، حتی گردشگران ایرانی به اجناس چینی می‌داند.

ضیایی همچنین وضعیت بازار فرش‌های ایرانی را هم تهدیدآمیز توصیف می‌کند و می‌گوید: کشورهای دیگر براحتی با نقش‌های ایرانی تجارت فرش می‌کنند، بدون این‌که کیفیت فرش ایرانی را داشته باشند.

به اعتقاد او دیدن کالای چینی در خیابان ویلای تهران که مرکز فروش صنایع‌دستی است، باعث تعجب نیست؛ اما فروش این اجناس در میدان‌های تاریخی از جمله میدان معروف نقش‌جهان جای تاسف بسیار دارد.

وی البته مشکلات بازار صنایع‌دستی را بسیار حادتر از این موارد می‌داند: بسیاری از فروشندگان در مکان‌های تاریخی ازجمله میدان نقش‌جهان ترجیح می‌دهند به جای صنایع‌دستی، گز و بستنی بفروشند. چون هزینه ساخت و تولید صنایع‌دستی در ایران بسیار بالاست و بسیاری از هنرمندان از عهده پرداخت این هزینه‌ها برنمی‌آیند. به همین دلیل باید شاهد باشیم در یک میدان فرهنگی به جای اقلام فرهنگی گز فروخته شود. البته چون این رهگذر سود زیادی هم برای فروشنده‌ها دربردارد ممکن است باعث شود فروش صنایع‌دستی که بخشی از هویت یک شهر است، برای همیشه به دست فراموشی سپرده شود.

اسماعیل قادری، عضو هیات علمی دانشگاه علوم تحقیقات، در گفت‌وگو با جام جم وضعیت فروش صنایع‌دستی و همچنین ورود گردشگر به ایران را ناامیدکننده می‌داند. او اعتقاد دارد که رقم پایین ورود گردشگر به ایران باعث شده است تا صنایع‌دستی هم که یکی از مکمل‌های صنعت گردشگری است رونقی نداشته باشد.

به گفته او سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری تعداد گردشگران ورودی به کشور را 2 میلیون نفر اعلام کرده است. قادری می‌پرسد: این تعداد چه میزان از صنایع‌دستی کشور را خریداری می‌کنند که بتواند روی بازار آن تاثیر بگذارد؟ او اعتقاد دارد که نکته دیگر آن است که خریداران‌ به صنایع‌دستی ایران اطمینان زیادی ندارند، چون صنایع‌دستی بدلی در بازار ایران بسیار زیاد شده است. علت این موضوع هم هزینه تولید بسیار بالای صنایع‌دستی با کیفیت است.

او هم حضور چینی‌ها را در بازارهای داخلی ایران ضربه‌ای اساسی به پیکره صنایع‌دستی کشور می‌داند. به اعتقاد او چینی‌ها بازار داخلی ایران را خیلی خوب می‌شناسند و کالای خود را براحتی و با قیمت پایین‌تری از صنایع مشابه ایرانی، به فروش می‌رسانند.

قادری بالا بودن قیمت صنایع‌دستی و عدم کاربردی بودن آنها را ازجمله دلایل بی‌میلی گردشگران به خرید صنایع‌دستی ایران می‌داند و می‌گوید: چینی‌ها صنایع‌دستی را براساس کاربرد آنها تعریف کرده‌اند، اما صنایع‌دستی ایران بیشتر جنبه دکوری و تشریفاتی دارند.

حسین بختیاری، مدیرعامل اتحادیه صنایع‌دستی استان تهران عدم مدیریت صحیح در 50 سال اخیر را باعث کسادی بازار کنونی و در حقیقت فراموش شدن صنایع‌دستی می‌داند. او البته اعتقاد دارد که این مساله در سال‌های اخیر تشدید شده است.

بختیاری صنایع‌دستی و گردشگری را در 2 گزینه هم‌پیوند می‌داند که یکدیگر را تکمیل می‌کنند. به اعتقاد او در نیم قرن گذشته نتوانستیم راه ورود صنایع‌دستی به سبد مصرف مردم و همچنین بازارهای جهانی را باز کنیم. بختیاری البته حضور صنایع‌دستی ایران در بازارهای جهانی را به طور کامل نفی نمی‌کند، اما وضعیت نامطلوب امروز صنایع‌دستی را بر عهده مدیران و هنرمندان کشور می‌داند.

او هم عدم ورود گردشگر خارجی به کشور را یکی از دلایل عقب ماندن صنایع‌دستی از بازارهای جهانی می‌داند و تاکید می‌کند که مسوولان با توجه به شرایط فرهنگی و بومی کشور باید دنبال راهکارهایی برای جذب گردشگر خارجی به کشور باشند.

بختیاری یکی دیگر از راه‌های تقویت بازار صنایع‌دستی را فعال شدن بازرگانی صنایع‌دستی می‌داند. به گفته او مجمع ملی هنرمندان صنایع دستی، راه‌اندازی شرکت بازرگانی هلدینگ صنایع‌دستی را به سازمان‌میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری پیشنهاد داده تا بتوان بازار صنایع‌دستی را در زمینه تولید و بازرگانی ساماندهی کرد.

او اعتقاد دارد که همکاری سازمان میراث فرهنگی برای راه‌اندازی این هلدینگ می‌تواند بسیار راهگشا باشد. بختیاری اعتقاد دارد که پس از راه‌اندازی این شرکت باید به شناخت بازارهای مختلف پرداخت.

او می‌گوید: باید بدانیم که بازار داخلی و خارجی از ما چه می‌خواهد. تا زمانی که نیاز واقعی بازار را نشناسیم، نمی‌توانیم جایگاه واقعی خود را پیدا کنیم.

او به نمونه‌های موفق اشاره می‌کند و می‌گوید: مثلا در سال‌های اخیر در کشوری مثل لهستان و کشورهای دیگر مثل تایلند، محصولات شیشه‌ای فروش بالایی داشته‌اند. به گفته او تاجران ایرانی از این فرصت استفاده کردند و بین سال‌های 70 تا 78 با تولید گلدان‌های کوچک توانستند در بازارهای اروپایی جایگاه ویژه پیدا کنند. اما دولت وقت به یک باره تصمیم گرفت که پیمان ارزی را در حوزه صادرات اعمال کند و تجار ایرانی بازارهای جهانی را از دست دادند.

مشکلات به همین جا ختم نمی‌شود. بختیاری خصوصی‌سازی در بخش صنایع‌دستی را یکی از دیگر موانع هنرمندان و تولیدکنندگان این رشته می‌داند. به اعتقاد او زمانی که دولت تصمیم گرفت صنایع‌دستی را به بخش خصوصی واگذار کند همه حمایت‌های دولتی کنار رفت. تا آن روز بخش بزرگی از بازرگانی صنایع‌دستی دولتی بود و به همین دلیل حمایت‌های دولتی نسبت به آن اعمال می‌شد. شرکت منطقه‌ای سازمان صنایع‌دستی وقت وجود داشت که محصولات هنرمندان را می‌خرید و با واسطه به بازار مصرف داخلی و خارجی ارائه می‌کرد، اما دولت برای عزل تصدی‌گری دولتی در نخستین اقدام، فروشگاه شرکت بازرگانی را منحل و اعلام کرد که هنرمندان محصولات‌شان را خود به فروش برسانند.

بختیاری می‌گوید: اما هنرمندان بخش فعالی برای ارائه محصول خود به بازارهای جهانی نداشتند. وی اعتقاد دارد که دولت نباید بخش بازرگانی دولتی در حوزه صادرات صنایع‌دستی را منحل می‌کرد؛ با این کار، صنایع‌دستی بدون هیچ یارانه و پشتوانه‌ای‌ رها شد.

وی با تاکید بر این نکته که سیاستگذاری‌های ناکارآمد، این بخش را دچار بحران کرد، می‌گوید: هنرمندان برای فروش تولیدات خود احتیاج به زیرساخت دارند اما اعتباری برای سرمایه‌گذاری میلیاردی در این بخش ندارند.

بختیاری تامین زیرساخت‌ها را جزو وظایف دولت‌ها می‌داند و همین مساله باعث شده او و سایر همکارانش درخواست‌های کتبی خود را برای ساماندهی بازار صنایع‌دستی به رئیس جمهوری بدهند.

بختیاری اعتقاد دارد که باید دنبال یک راهکار فوری برای ساماندهی بازار صنایع‌دستی بود. آنها در نامه ‌خود از رئیس جمهوری خواسته‌اند مراکز فروشی را در شهرهای بزرگ در اختیار هنرمندان قرار دهد تا آنها بتوانند محصولات خود را با قیمت مناسب در اختیار خریداران قرار دهند.

به گفته وی، رئیس جمهوری هم از سازمان میراث فرهنگی خواسته است تا چنین شرایطی را در شهرهای مختلف ایجاد کند؛ اما سازمان به بهانه خصوصی‌سازی این بخش را رها کرده است. به گفته او بخش خصوصی هم حاضر به سرمایه‌گذاری در این بخش نیست. هنرمندان هم چنین هزینه و سرمایه‌ای ندارند. بنابراین طبیعی است که صنایع‌دستی ایران از بازار‌های جهانی عقب بماند و بازارهای داخلی را به چینی‌ها واگذار کند.

او می‌گوید: ما نباید از این‌که چینی‌ها بازار ما را قبضه کرده‌اند تعجب کنیم. بازار رقابتی است و دولت چین شرایط مناسب را برای هنرمندان و تولیدکنندگانش بوجود آورده‌است.

او می‌گوید: ما باید محصولات مورد نیاز مردم را با توجه به قیمت دلخواه آنان تهیه و تولید کنیم. امروز مردم به خاطر عرق ملی اجناس را خریداری نمی‌کنند. آنها چیزی را خریداری می‌کنند که نیازشان را برآورده کند.

شما وقتی در کشورهای مختلف برای خرید جنسی به بازار می‌روید، از شما می‌پرسند چه می‌خواهید؟ چقدر می‌خواهید؟ با چه قیمتی می‌خواهید؟ این که «چه قیمتی می‌خواهید؟» سوال بسیار مهمی است. فرق ما با چینی‌ها در این است که آنها با مشتری مردم‌سالارانه برخورد می‌کنند و ما متکبرانه.

وی همچنان تاکید می‌کند: مسوولان باید مشکلات حوزه صنایع‌دستی را بپذیرند. او عدم حضور هنرمندان و بخش خصوصی در زمان تصمیم‌گیری‌های دولتی و مجلس را یکی از معضلات می‌داند که امروز باعث شده صنایع‌دستی ایران فراموش شود.

هر چند تهمینه دانیالی، معاون صنایع‌دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری به رغم قول مساعد حاضر به گفت‌وگو با ما نشد، اما به نظر می‌رسد برگزاری نمایشگاه مقطعی از سوی معاونت تحت مدیریت او در چند شهر بزرگ بتواند گره کور بازار صنایع‌دستی ایران را در بازارهای جهانی بگشاید. مسافران و گردشگران داخلی هم با توجه به گرانی و دکوری بودن صنایع‌دستی کشور به تماشای آن در بازارهای خارجی بسنده خواهند کرد تا بازارهای داخلی علاوه بر اجناس چینی شاهد فروش اجناس هندی در سال‌های آتی باشند.