وقتی کوچولوها می‌ترسند

دکتر میترا حکیم شوشتری، فوق‌تخصص روان‌پزشکی کودک و نوجوان با ذکر این نکته که بیماری‌های اضطرابی از شایع‌ترین بیماری‌هایی هستند که میان بچه‌ها دیده می‌شود، به «جام‌جم» می‌گوید: «وقتی فرد در حضور محرکی که برای دیگران ترسناک نیست، ترسی شدید و بی‌دلیل نشان می‌دهد به آن فوبی یا ترس بیمارگونه گفته می‌شود. درواقع در چنین شرایطی دلیلی وجود ندارد که این مقدار ترس در برابر این محرک وجود داشته باشد.»

وی می‌افزاید: «پس از این ترس‌ها معمولا علائم اضطراب بروز می‌کند که میان بچه‌های کوچک‌تر می‌تواند علائم متفاوتی با بزرگ‌ترها داشته باشد. بزرگ‌ترها می‌توانند حالات و احساسات خود را بیان کنند و از دلشوره داشتن و تپش قلب بگویند، در حالی که میان بچه‌های کوچک بخصوص بچه‌های زیر 4 سال که قدرت کلامی خوبی هم ندارند، اضطراب با گریه کردن‌های زیاد خودش را نشان می‌دهد.»این عضو هیات علمی دانشگاه تهران می‌گوید: «قشقرق به پا کردن- که بچه خودش را به زمین می‌اندازد- از نظر هیجانی قابل کنترل نیست، او ممکن است خیلی با سر و صدا گریه ‌کند و حتی سرش را به زمین زده و لگد بزند که این نشان می‌دهد کودک کنترل خودش را از دست داده است. گاهی اوقات نیز آویزان شدن زیاد به والدین که به قول پدر و مادر بچه مثل سایه آنها را دنبال می‌کند، نشان‌دهنده مشکل است. در این مواقع بچه می‌ترسد که عدم حضور پدر و مادر مشکلی برایش ایجاد کند.»

دکتر حکیم شوشتری به دیگر نشانه‌ها اشاره کرده و می‌افزاید: «از دیگر نشانه‌های ترس‌ها این است که کودک از روبه‌رو شدن با عوامل ترسناک اجتناب می‌کند. مثلا اگر از آسانسور، ترس بیمارگونه داشته باشد، ترجیح می‌دهد چندین طبقه را با پله بالا رفته ولی سوار آسانسور نشود. چنین برخوردی باعث ایجاد تاثیرات منفی در عملکرد او خواهد شد.»وی یادآور می‌شود: «معمولا در حالت طبیعی ترس‌هایی در سنین رشد تجربه می‌شوند؛ مثلا ترس از تاریکی در سنین 3 تا 5 سالگی معمولا وجود دارد و این مشکل به عنوان بیماری در نظر گرفته نمی‌شود.»

این پزشک فوق تخصص می‌گوید: «ترس‌هایی وجود دارند که باید در مورد علت ایجاد و درمان‌ آنها اقدامات لازم صورت بگیرد. ترس از حیوانات از این گروه است. البته نه ترس از حیوانات وحشی، بلکه برعکس ترس از حیواناتی که ترسناک نیستند؛ مانند پشه یا گربه. البته معمولا سوسک در این گروه قرار نمی‌گیرد، چون مادران معمولا الگویی برای کودکان و ترس آنها هستند. درواقع وجود الگو می‌تواند سبب ایجاد ترس در افراد شود.» دکتر حکیم شوشتری ادامه می‌دهد: «ترس از محیط‌های طبیعی مانند ترس از بلندی و ترس از آب نیز از دیگر ترس‌های شایع هستند. البته در این شرایط باید به تجربه کودک در گذشته هم توجه داشت. به عنوان مثال ممکن است مربی شنا، کودک را در آب انداخته و همین سبب ترس کودک شده باشد. بنابراین گاهی تجربه‌های بد و هیجانی می‌توانند سبب ایجاد ترس شوند.»

وی می‌افزاید: «ترس از خون، تزریق و آسیب دیدن از دیگر نمونه‌های ترس است. البته این نوع خاص از ترس به صورت ژنتیکی هم منتقل می‌شود و درواقع بیولوژی بدن و استعداد فرد نیز در این نوع ترس موثر است. معمولا این ترس وقتی به صورت بیولوژیک باشد با افت فشار هم همراه می‌شود؛ یعنی بچه وقتی این صحنه را می‌بیند، ممکن است حتی از حال برود. البته این افراد حتما باید درمان شوند، چون ادامه این رفتار شرایط را دشوار خواهد کرد.»

وی یادآور می‌شود: «از دیگر ترس‌ها، ترس موقعیتی است که در مکان‌های خاص مانند آسانسور، هواپیما و محیط‌های بسته رخ می‌دهد. مشخص است که این نوع ترس‌ هم می‌تواند محدودیت‌هایی برای بچه ایجاد کند. در مورد بچه‌های کوچک هم ترس از صدای بلند از مواردی است که ممکن است وجود داشته باشد.»

به گفته دکتر حکیم شوشتری، ترس از موجوداتی که ساخته ذهن کودک هستند نیز می‌تواند وجود داشته باشد.

وی با تاکید بر این نکته که هیچ وقت در مواجهه با ترس بچه‌ها، نباید از جملات تحقیرکننده استفاده شود، تاکید می‌کند: «ترس از تاریکی ترسی طبیعی است، اما والدین در این شرایط باید دقت داشته باشند که به جای این‌که به او بگویند تاریکی ترس ندارد، با کودک همراه شده و ببینند چه چیزی در تاریکی کودک را ترسانده است. گاهی سایه اجسام موجب ترس او می‌شود که با روشن کردن چراغ می‌توان برای کودک توضیح داد که جایی برای ترس وجود ندارد.»

این عضو هیات علمی دانشگاه یادآور می‌شود: «همیشه باید به هیجانات بچه‌ها اهمیت داد و نباید آنها را مسخره کرد. درواقع سرکوب احساسات گاهی باعث از بین رفتن ترس شده ولی آن را درونی می‌کند.»

وی ادامه می‌دهد: «برخی از انواع ترس به درمان نیاز دارند، بخصوص زمانی که ترس شدید و بیمارگونه است. در حقیقت تقریبا یک تا 9 درصد بچه‌ها ممکن است دچار ترس در دوران رشد بشوند.»به گفته دکتر حکیم شوشتری، با بزرگ شدن بچه‌ها انتظار می‌رود تعداد ترس‌هایشان هم کاهش یابد.

وی می‌افزاید: «اگر ترس شدید و بیمارگونه باشد، کودک حتما باید تحت درمان قرار بگیرد. بخش مهمی از درمان این‌گونه ترس‌ها، درمان دارویی است که به برطرف شدن علائم ترس کمک می‌کند. همچنین بتدریج می‌توان رفتار درمانی را هم به این درمان‌ها اضافه کرد. یکی از شیوه‌های موثر در رفتار درمانی که حتما باید زیر نظر پزشک انجام شود، حساسیت‌زدایی تدریجی است.» این متخصص خاطرنشان می کند: در هر صورت همیشه در نظر داشته باشید که مراجعه به پزشک، به معنای بیمار بودن و ناتوانی نیست،بلکه به معنای دنبال راه‌حل بودن و مشورت گرفتن از فردی متخصص است.