شهر زیرزمینی نوش‌آباد در آستانه ویرانی

این شهر که زمانی پناهگاه مردم در دوره‌های مختلف تاریخ بوده است، شهری «دست‌کند» است که در سال 1381 توسط یکی از ساکنان شهر نوش‌آباد به هنگام حفر چاه کشف شد، اما متاسفانه اکنون بر اثر ورود سیل و تجمع فاضلاب شهری نه‌تنها رو به تخریب است، بلکه به محلی برای زندگی حشرات و سوسک‌ها تبدیل شده است.

به گزارش انجمن دوستداران میراث فرهنگی نوش‌آباد، این شهر به همت میراث فرهنگی اوایل سال 82 به ثبت ملی رسید و در سال 83 با اعتبار شهرداری نوش‌آباد فصل اول کاوش آن به سرپرستی زهرا ساروخانی شروع شد و تا سال 85 نیز ادامه یافت اما به علت عدم تامین اعتبار از همان سال ادامه کاوش ها متوقف شده است.

به گفته این انجمن، تاکنون 500 مترمربع از این شهر حفاری و برای بازدید عموم آماده شده است، این در حالی است که وسعت آن بسیار بیشتر از این می‌باشد و با توجه به دالان‌های تو در تو و فضاهای مختلف آن تصور می‌شود که دارای چندین هزار متر وسعت بوده و در زیر تمام سطح شهر نوش‌آباد به صورت پراکنده وجود داشته است.

این شهر در 3 طبقه حفاری شده که طبقه اول آن در عمق 3 متری و طبقه سوم آن در عمق 16 متری از سطح زمین ساخته شده است و ارتفاع هر طبقه حدود 180 سانتی‌متر است.

ظاهرا راه‌های ورود به داخل این مجموعه نیز در محل‌های پررفت و آمد شهر مانند بازار، مساجد، قنات، باغ‌ها، منازل و هر جایی که در زمان حمله دشمن امکان دسترسی آسان ساکنین را فراهم می‌کرده، ایجاد شده است.

ساکنان شهر به هنگام فرار از دست دشمن برای ورود به این مجموعه بعد از گذر از یک تونل تنگ و باریک که در امتداد یک چاه قرار داشته، به فضای باز وسیعی می‌رسیدند که علاوه بر اتاق‌های تو در تویی که به وسیله راهروهای خاص به یکدیگر متصل بوده ، دستشویی، محل‌هایی برای قرار دادن چراغ به منظور تامین روشنایی و همچنین ساختارهایی برای به دام انداختن دشمن در صورت ورود به این پناهگاه را نیز شامل می شده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که این اثر تاریخی در دوران ساسانی کنده شده و استفاده از آن در دوران اسلامی گسترش یافته و تا دوره صفویه هم کندن آن ادامه داشته است.

علی پیراینده ، مدیر میراث فرهنگی و گردشگری شهرداری نوش‌آباد در این باره به جام‌جم می‌گوید: کاشان و شهرهای اطراف آن به دلیل واقع شدن در مسیر شمال به جنوب کشور از دیرباز مورد حمله و یورش اقوام مختلف بخصوص بیگانگان قرار داشته است و از این‌رو ساکنان نوش‌آباد برای حفاظت از جان خود و در امان بودن از حملات و یورش سلجوقی‌ها و مغول‌ها این شهر عظیم را به عنوان مکانی امن ساخته‌اند.

این شهر زیرزمینی تا اواخر دوره قاجار نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است و مردم نوش‌آباد به خاطر در امان بودن از گرمای سوزان کویر و همچنین از دست راهزنی به نام «نایب حسین» مدت‌ها در این شهر زیرزمینی دست کند زندگی می‌کردند.

در حال حاضر یکی از خطرات اصلی که شهر زیرزمینی نوش آباد را تهدید می‌کند، ریزش فاضلاب شهری به داخل این اثر ملی است. به طوری که حتی در سومین فصل کاوش برای باستان‌شناسان نیز مشکلات فراوانی را ایجاد کرد و موجب توقف حفاری شد.

کارشناسان معتقدند نشت فاضلاب به درون فضاها موجب افزایش رطوبت، آسیب دیدن دیوارهای دالان‌ها و محلی برای رشد حیوانات و حشرات مختلف شده است.

پیراینده با اشاره به 2 سیل عظیمی که طی ادوار گذشته در منطقه کاشان به وقوع پیوسته می‌افزاید: ورود این سیل‌ها و رسوبات ناشی از آنها به داخل مجموعه باعث پر شدن حفره‌های آن شده است و هم‌اکنون 500 متر از این مجموعه که 5 درصد کل مجموعه را شکل می‌دهد از زیر آوار سیل خارج شده است.

وی تصریح می‌کند: البته وجود این رسوبات تهدیدی برای این شهر زیرزمینی به شمار نمی‌رود بلکه خطر بزرگ و تهدید جدی برای این شهر زیرزمینی ورود فاضلاب‌های زیرزمینی به این مجموعه است، چراکه مردم با تصور این‌که این مکان در زیرزمین مربوط به قنات‌هایی خشک و بدون استفاده است راه فاضلاب‌های خود را به آنجا متصل کرده‌اند که همین مساله موجب افزایش تخریب این مجموعه شده است.

به گفته مسوولان میراث فرهنگی شهرداری نوش آباد، زیرزمین و دور از چشم بودن این مجموعه یکی از موانع و مشکلات باز‌سازی آن است.

چراکه همین امر، باعث نوعی آسودگی خیال و فراموشی نسبت به آن شده است؛ در صورتی که اگر این مجموعه در سطح زمین بود و اثرات مخرب آن به چشم می‌آمد نگاه، توجه و اقدامات جدی‌تر مسوولان را در پی داشت.

پیراینده با بیان این‌که چاره رفع این مشکل ایجاد فاضلاب شهری و انتقال چاه‌های فاضلاب منازل به فاضلاب شهری است، می‌افزاید: به منظور رفع این مشکل شهرداری نوش‌آباد مکاتبات زیادی با مدیر عامل سازمان آب و فاضلاب کشور و کاشان داشته و خواستار ایجاد فاضلاب شهری شده است که امیدواریم مسوولان با در اولویت قرار دادن این برنامه از تخریب بیشتر مجموعه جلوگیری کنند.

وی خاطرنشان می‌کند: البته در همان 5 درصد کشف و بازسازی شده مشکل فاضلاب با ایجاد چاه و انتقال فاضلاب منازل آن منطقه کاملا حل و برطرف شده است و گردشگران و بازدیدکنندگان بدون هیچ‌گونه نگرانی می‌توانند از این مجموعه تاریخی بازدید کنند.

پیراینده با بیان این‌که پرونده این مجموعه هم‌اکنون در حال تکمیل برای ارائه به یونسکو برای ثبت جهانی است، می‌گوید: مسلما در صورت عدم توجه و پیگیری مسوولان و تخریب این اثر، ثبت جهانی آن با مشکل مواجه خواهد شد.

فاطمه مرادزاده / گروه ایران