کتاب‌هایی که شنیدنی هستند

تولید کتاب گویا یکی از اقداماتی است که می‌تواند مسیر را برای علاقه‌مندان به مطالعه کتاب هموار کند. این پدیده برای نخستین بار سال 1931 میلادی ایجاد و سال 1932 در آمریکا با نام پروژه کتاب برای نابینایان بزرگسال گسترش یافت.

فرهاد صبوری‌فر،کارشناس تولید کتب گویا در سازمان بهزیستی در تعریف کتاب گویا می‌گوید: کتاب گویا کتابی است به صورت صوتی یا شنیداری برای خواننده یا مطالعه کننده. این کتاب‌ها یا به صورت آنالوگ (نوار کاست) یا به صورت دیجیتال (نرم افزارهای کامپیوتری) ارائه می‌شوند.

او ادامه می‌دهد: سال‌هاست که استفاده از کتاب گویا در دنیا جا افتاده، زیرا مشغله انسان‌ها زیاد شده و مطالعه چشم را خسته می‌کند، اما با کتاب گویا فرد می‌تواند هنگام رانندگی و کارهای دیگری مثل آشپزی و... به کتابی هم گوش کند.

صبوری‌فر درباره جایگاه این کتاب‌ها در ایران توضیح می‌دهد: ما ابتدای راه هستیم و این امکان را تنها در اختیار افرادی قرار می‌دهیم که مشکل بینایی دارند، در حالی که در کتابخانه‌های بین‌المللی اسناد شنیداری و کتاب‌های گویا برای تمام افراد قابل استفاده است.

در تعریف کتاب‌های گویا از بیان نمایش‌گونه مطالب توسط افراد مختلف نیز صحبت می‌شود. این مساله زمانی بیشتر اهمیت خود را پیدا می‌کند که کتاب گویا قابلیت بیان بعضی از علائم نگارشی مانند نقل‌قول‌های مستقیم را ندارد. در بعضی از کتاب‌ها خصوصا مجموعه داستان‌ها و رمان‌ها، نقل‌قول‌ها را می‌توانند اشخاص مختلف بیان کنند یا اگر شخصی توانایی خلق صداهای مختلف را دارد می‌تواند همزمان خود صداهای مختلفی را از قول اشخاص ایجاد کند.

پرستو ولدخان از تصحیح‌کنندگان کتاب‌های گویای ویژه نابینایان در توضیح مشکلات پیش روی تولید این محصولات فرهنگی می‌گوید: برای ناشران اندک ما در این حوزه، استفاده از چند نیرو برای تولید یک کتاب عملا امکان‌پذیر نیست. برای ما تولید کتاب‌های گویا برای افراد نابینا یک ضرورت و اولویت اول است و می‌کوشیم تا آنجا که بتوانیم بر سرعت کار بیفزاییم. شاید مراکزی بتوانند با سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت و محدوده‌های زمانی طولانی، مثلا یک ساله از چند گوینده برای خواندن یک کتاب استفاده کنند.

وقتی در تهران به این بزرگی تنها 2 مرکز بنیاد رودکی (واقع در خیابان ظهیرالاسلام) و حسینیه ارشاد در تولید کتاب گویا فعال هستند،‌ می‌توان گفت این محصول فرهنگی در ایران بسیار نوپاست.

در کشور ما کتاب گویا آنقدر مهجور است که جز این 2 مرکز، جای دیگری چنین کاری را سازمان‌دهی شده انجام نمی‌دهد. البته از مراکز قدیمی می‌توان به سازمان مطالعات علمی‌ ـ پژوهشی گویا (خندق) متعلق به خانم دکتر خندق، از روشندلان کشورمان اشاره کرد که آن هم به دلایلی از چند وقت پیش متوقف شده است.

با این حال پرستو ولدخان ـ که کارشناس ارشد جامعه‌شناسی نیز است ـ از موازی کاری و رقابت‌های بیهوده در این عرصه که موجب تلف‌شدن انرژی انسانی و مالی و زمانی می‌شود، شکایت دارد و می‌گوید: متاسفانه موسسات جدید فعال در این حوزه نیز با مرکز باسابقه‌ای مثل بنیاد رودکی در خواندن کتاب‌ها همکاری و هماهنگی نمی‌کنند. از این رو گاهی یک کتاب بسیار سنگین به لحاظ حجم و اندیشه، در 2 مرکز به طور همزمان خوانده می‌شود که تنها نیروهای اندک این عرصه را هرز می‌برد.

تولید کتاب‌های گویا با خوانش‌های درست، هزینه‌های زیادی دارد. صبوری‌فر در توضیح هزینه‌های لازم برای تولید کتاب گویا و به تبع آن فراگیر نبودن این فرهنگ در کشورمان می‌گوید: تجهیزات مورد نیاز برای خوانندگی، دعوت از گویندگان متخصص با دانش بالا برای خواندن کتاب‌های تخصصی، تربیت گویندگان برای خواندن کتاب، تست‌های مختلفی که باید از آنها گرفته شود و... همگی باعث می‌شود تا این کار هزینه‌های بسیار زیادی داشته باشد. از طرف دیگر باید تصحیح‌کنندگان معتبری نیز دعوت شوند تا بتوانند نحوه خواندن اصطلاحات تخصصی کتاب‌ها را تایید کنند.

با این حال نباید از نظر دور داشت که ناشران ایرانی از مزایای تولید کتاب‌های گویا ناآگاهند. احمد خورانی، مدیر گروه امید ایران، کم‌کاری ناشران ما در چنین عرصه‌ای را سختی تولید کتاب گویا می‌داند. در نظر او تولید کتاب گویا در ظاهر امر ساده‌ای است، اما در حقیقت این‌گونه نیست. زیرا صدا، نوع بیان مطالب و گفتار خوانندگان کتاب باید به گونه‌ای باشد که شنونده را به گوش کردن ترغیب کند. او ادامه می‌دهد: هنوز احساس نیاز در ناشران ما برای تبدیل کتاب‌هایشان به کتاب گویا ایجاد نشده است. آنان اگر بدرستی به سراغ این تولیدات بیایند، مطمئن باشند که ضرر نمی‌کنند.

بخش عمده کتاب‌های گویا امروز از طریق اینترنت در اختیار کاربران عادی قرار می‌گیرد. بعضی سایت‌ها کتابخانه‌های گویا با منابعی متنوع در رشته‌های مختلف فراهم کرده‌اند که امکان دانلود آسان و رایگان مهم‌ترین مزیتی است که موجب افزایش بازدیدکنندگان آنها می‌شود. آمار بالای استفاده از این کتاب‌ها بسادگی نشان می‌دهد که اقشار مختلف تمایل به یادگیری دارند، اما ظاهرا کتاب خواندن به شکل سنتی برایشان دشوار است.

خورانی از نگرش غلط به این حوزه می‌گوید و می‌افزاید: من جایگاه این فعالیت‌ها را در وزارت ارشاد کمرنگ می‌بینم، چرا که باید صندوقی برای حمایت از تولید کتاب گویا ایجاد شود تا به مراکز فعال این حوزه کمک کند.

اگرچه کتاب‌های گویا محدودیت‌های خاص خود را نیز دارند، اما فایده‌ای که می‌توان از آنها به دست آورد آنقدر زیاد است که جایی برای صحبت از محدودیت‌ها باقی نمی‌گذارد. باید این واقعیت را پذیرفت که متاسفانه بی‌توجهی به تولید سازمان‌دهی شده و روزافزون این محصولات باعث شده تا مطالعه برای افرادی که به هر دلیل به سمت نسخه‌های چاپی نمی‌روند، کاهش یابد.