میراث لولا در دست بانوی آهنین برزیل

پرزیدنت لولا طی روزهای اخیر بارها به هنگام یادآوری این‌که روزگاری از واکس‌زدن کفش‌های مردم به مقام ریاست جمهوری رسیده است اشک ریخت و صدای گرفته‌اش بم‌تر شد. او این مساله را کتمان نمی‌کند که وداع با قدرت برای وی کار دشواری است. با این حال نمی‌توان از این نکته چشم‌پوشی کرد که این وداع تبدیل به بدرودی درخشان شد که تا به امروز هیچ یک از روسای جمهور پیشین برزیل آن را تجربه نکرده است. زیرا هشتاد درصد از مردم این کشور از هشت سال زمامداری لولا به عنوان برهه‌ای درخشان در تاریخ برزیل یاد می‌کنند.

حتی منتقدان لولا هم به این واقعیت که نام وی به عنوان رئیس‌جمهوری بزرگ در تاریخ ثبت خواهد شد اذعان دارند. الیو گاسپاردی روزنامه‌نگار معروف برزیلی لولا را با فرانکلین دی. روزولت رئیس‌جمهور سال‌های دور آمریکا مقایسه می‌کند، همان رئیس‌جمهوری که در دهه سی با برنامه اجتماعی و اقتصادی خود توانست میلیون‌ها آمریکایی را از بحران اقتصادی رهایی بخشد.

در دوران ریاست جمهوری لولا بیست میلیون برزیلی به جمعیت طبقه متوسط اضافه شدند و برای اولین بار در تاریخ این کشور شکاف عمیق میان فقیر و غنی کاهشی چشمگیر پیدا کرد. از سوی دیگر به نوشته گاسپاری طبقه مرفه و ثروتمند برزیل نیز فهمیدند تنها زمانی می‌توانند به بقای خود امیدوار باشند که فقرا هم به ابزار سرمایه‌داری دسترسی داشته باشند.

بالاخره در اولین روز سال جدید این قهرمان ملی یعنی لولا شال و حمایل سبز و زرد ریاست جمهوری برزیل را به گردن جانشین محبوب خود یعنی دیلما روسف انداخت. روسای جمهور چندین کشور جهان در این مراسم حضور داشتند و باراک اوباما هم هیلاری کلینتون وزیر امور خارجه را به نمایندگی از خود به مراسم تحلیف رئیس‌جمهور جدید برزیل فرستاد. بنابر سنتی که از پنجاه سال پیش در برزیل جاری است رئیس‌جمهور جدید سوار بر رولزرویسی قدیمی و روباز از مقابل مردم گذشت و به محل برگزاری مراسم تحلیف رسید.

هنگام پیاده شدن روسف از رولزرویس البته خبری از ازدحام جمعیت نبود زیرا ظاهرا این خانم چندان اهل این نوع ابراز احساسات نیست و بیشتر با نمایشنامه‌های شکسپیر و کتاب‌های مارسل پروست و بیشتر از آن با یک لپ تاپ دیده می‌شود.

روسف به عنوان وزیر تاثیر زیادی بر رئیس‌جمهور سابق گذاشت زیرا همواره با یک کامپیوتر در زیر بغل به جلسات کابینه وارد می‌شد. او همیشه اطلاعات و ارقام مهم در حوزه مسوولیت خود را آماده و مهیا داشت و بدین صورت بود که سبک حکومتی خود را برای آینده یعنی امروز شکل داد: او در نظر دارد همچون یک مدیر مونث و قاطع این کشور پهناور را با کار آمدی و قاطعیت رهبری کند.

روسف در دوران دو ماهه انتقال مرتکب خطای بزرگی نشد و در کمال شگفتی توانست روند تشکیل کابینه و انتخاب وزرای خود را پیش ببرد. او آن دسته از سیاستمداران احزاب موتلف خود که تصمیمات شخصی وی را عجولانه در اختیار رسانه‌ها می‌گذاشتند کنار گذاشت تا از همین آغاز کار نشان دهد که رئیس اصلی کیست. مرد قدرتمند گروه وی همان آنتونیو پالوسی است که در اولین دوره ریاست جمهوری لولا وزارت اقتصاد را بر عهده داشت و حال ریاست کابینه جدید را در اختیار دارد . پالوسی نیز از جمله سیاست مدارانی است که در دوران وزارت خود کارنامه‌ای موفق از خود بر جای گذاشت.

با این حال هیچ یک از این ویژگی‌ها به تنهایی نمی‌تواند این کشور برخوردار از رشد بالای اقتصادی را در مقابل بحران‌های آینده بیمه کند. زیرا لولا با وجود همه اقدامات مثبت، زنجیره‌ای از مشکلات را برای جانشین خود به ارث گذاشته است. واقعیت تلخ موجود در برزیل افزایش سریع تورم و بالا رفتن انفجاری هزینه‌های دولت در سال گذشته است. روسف برای حل کوتاه مدت این مشکل در پی کاهش بودجه و افزایش چشمگیر نرخ بهره در سال جدید است.

رئیس جمهور جدید برزیل پیش از هرچیز در نظر دارد اصلاحات به تعویق افتاده در سیستم سیاسی این کشور را که به عقیده وی در دوران لولا هم مانند روسای جمهور پیش از او مورد بی‌توجهی قرار گرفته بود، به اجرا گذارد. دموکراسی برزیل سیستمی است که به اصطلاح مابین سیستم ریاست جمهوری آمریکا و دموکراسی پارلمانی اروپا قرار دارد. در این سیستم رئیس‌جمهور باید برای تصمیم‌های مهم به دنبال اکثریتی جدید در کنگره باشد و از سوی دیگر چیزی به نام الزام فراکسیونی که طبق آن دولت همراه با احزاب موتلف قوه مجریه را اداره می‌کند، وجود ندارد.

روسف هم برای ماندن در قدرت طی چهار سال آینده به کمک حزب PMDB نیاز دارد. اما رئیس‌جمهور جدید در تشکیل ائتلاف تبحر خاصی ندارد و از سوی دیگر فاقد شم سیاسی و آن جذابیت پدر خوانده سیاسی خود یعنی لولا است. اما از سوی دیگر روسف نسیم تازه‌ای در دستگاه قدرت تحت تسلط مردان دمید و در نظر دارد که تعداد زیادی از پست‌های کلیدی را به زنانی بسپارد که در رابطه با مساله دفاع از حقوق زنان از شهرت خوبی برخوردارند.

سیاست خارجی نیز در دوران روسف لحن جدیدی خواهد داشت. او برخلاف لولا به رابطه با رژیم‌های اقتدارگرا و بخصوص با حکومت‌هایی که به قول خودش حقوق بشر را نقض می‌کنند تمایل چندانی ندارد. زیرا این چریک سابق طعم زندان و شکنجه را با گوشت و پوست خود تجربه کرده است. روسف اما بهبود رابطه با آمریکا را در برنامه‌های خود گنجانده است و وزیر امور خارجه‌اش یعنی انتونیو پاتریوتا دیپلماتی موفق و یکی از کارشناسان برجسته امور ایالات متحده آمریکا به شمار می‌آید. لولا از باراک‌اوباما ناامید شده بود زیرا به عقیده او رئیس‌جمهور آمریکا توجه چندانی به آمریکای لاتین نداشت. اوباما هم به دلیل مخالفت با سیاست خارجی لولا رابطه خوبی با رئیس‌جمهور پیشین برزیل نداشت.

کلسو آموریم وزیر خارجه همیشگی لولا که از وی به عنوان یکی از معماران سیاست خارجی رئیس‌جمهور پیشین یاد می‌شود، در عمل از عرصه سیاست کنار کشید. از قرار معلوم او نظر مثبتی به روسف ندارد و آن هنگام که لولا در اجلاس گروه بیست جانشین خود را به حاضران معرفی می‌کرد، در مراسم حضور نداشت.

رئیس‌جمهور جدید برزیل در وهله اول خواهان برقراری آرامش در جبهه سیاست خارجی است. اما اولویت اصلی وی سامان دادن به سیاست‌های اجتماعی و اقتصادی و البته ترمیم زیرساختارهای ویران این کشور در حال توسعه است. فرودگاه‌ها، جاده‌ها و بنادر برزیل وضعیت نگران‌کننده‌ای دارد و در حالی که کمتر از چهار سال به برگزاری جام جهانی فوتبال در این کشور باقیمانده است وضعیت حمل و نقل هوایی برزیل به شدت وخیم گزارش می‌شود و برای حل این مشکل باید به سرعت ظرفیت این بخش افزایش پیدا کند. بسیاری از پروژه‌های دوران لولا هم اجرایی نشده و این پروژه‌ها عملا در نظام بروکراسی این کشور پهناور سرگردان هستند.

اما بزرگ‌ترین چالش روسف همان سایه بسیار سنگین لولا است. رئیس‌جمهور پیشین البته اطمینان داد که به هیچ عنوان قصد دخالت در تصمیم‌های جانشین خود را ندارد و اعلام کرد در انتخابات سال 2014 از انتخاب دوباره روسف به مقام ریاست جمهوری حمایت خواهد کرد. با این حال تاکید کرد که به هیچ عنوان قصد ندارد خود را از نظر سیاسی بازنشسته کند و جالب این که در آخرین حضور رسمی خود به عنوان رئیس‌جمهور به جای واژه خدانگهدار از به امید دیدار استفاده کرد.