با احتیاط بفروشید!

نفت ،دست کم در 100 سال اخیر حیاتی ترین شاهرگ حیات بشر بوده و گاه بر سر آن به عنوان عمده ترین منبع تامین انرژی جنگهای خونینی درگرفته است.

کد خبر: ۳۷۷۳۱

نفت و سیاست در ترکیب با یکدیگر معجون سحرانگیز و سرمست کننده ای می سازند که گاه پیامدهای مرگباری دارد. جنگ و خون و سیاست و مکر برای به دست آوردن قطره ای بیشتر؛ اما آینده نویدبخش نیست.
منابع بشدت رو به افول گذاشته و دنیا به صورت دیوانه واری در حال بلعیدن و نابودکردن نفت است. نفت منبعی تجدیدناپذیر است و باید هر چه هست با احتیاط مصرف کرد تا برای آینده هم چیزی بماند.
ایران ،سرشار از منابع نفتی است. بنا به گفته ای 130میلیارد بشکه ، اما با روند کنونی که عمرذخایر نفت قابل استحصال به زحمت به 93 سال قد می کشید یعنی درخوشبینانه ترین حالت شاید نود و چند سال دیگر بتوانیم بر اریکه پرصلابت نفت تکیه بزنیم.

داستان نفت و فروش آن در ایران ، داستان نه ، که تراژدی غم انگیزی است. از همان ابتدا که نفت طی یک تصادف ساده کشف شد، ایران شد طعمه خوش آب و رنگ دیگران ، دیگرانی که هم قدرتش را داشتند و هم ثروت و امکاناتش را. آمدند و غارت کردند و بردند. حالا تحت هر عنوانی که بود، خیلی فرق نمی کرد. اصل قضیه همان چپاول بود.
سالهای سال ، تا زمانی که با بیداری ملی شیرها و فلکه های نفت روی اجنبی بسته شد، نفت ملی شد و بعد دولتها همت کردند بر فروش آن. اما خود فروش ها هم داستان ساز شد.
همان بیگانگان و اجنبی ها بر چپاول خود نامهای گوناگون گذاشتند و باز آمدند سراغ همان منابع سرشار ثروت ، نفت بشکه بشکه می رفت و قطره قطره برمی گشت. حتی تا همین امروز هم نفت می رود و دلار برمی گردد.
دلار هم که نه ، صدهاکالای لوکس و تشریفاتی هم در کنار آن می آید. حالا نام این فروش ها هر چه که باشد، بیع متقابل ، فاینانس ، Bot یا هر چیز دیگر.
نفت را از دست می دهیم ، اما اگر در این بازار وانفسای جهانی زیرک نباشیم ، قافیه را باخته ایم. تحلیلی بر روشهای جاری فروش نفت ، نشان می دهد که فروش پدیده درهم پیچیده ای است.
در این که صنعت نفت احتیاج به سرمایه خارجی دارد شکی نیست ، اما کدام روش سرمایه گذاری خارجی ، حافظ منابع داخلی هم هست. روشهای سرمایه گذاری در صنعت نفت متفاوت است.
فاینانس ، بیع متقابل ، سرمایه گذاری مستقیم و روشهایی مانند Bot و Boo. بنا به گفته کارشناسان ، اگر کشوری که سرمایه گذاری خارجی در آن انجام می شود در ابعاد اقتصادی ، مدیریتی ، سازمانی و تکنولوژی توانمند باشد، روش فاینانس مطلوب است ؛ زیرا مدیریت طرحها به طور کامل به عهده خود کارفرماست.
اما فاینانس برای کشوری که از نظر سازمانی و مدیریتی ضعیف باشد، روش مطلوبی نیست ؛ زیرا ریسک سرمایه گذاری آن بالاست. شاید به همین دلیل است که وزارت نفت روش بیع متقابل را مطلوب تر از فاینانس می داند.
روشهای Bot و Boo (ساخت ، بهره برداری و واگذاری) امروزه در کشورهای توسعه یافته برای واگذاری آخرین تصدی های دولتی به بخش خصوصی مانند تاسیسات زیربنایی موردتوجه قرار گرفته اند.
در این روشها تمام خدمات اعم از طراحی ، تدارک ، ساخت ، تامین منابع و بهره برداری از پروژه به پیمانکار واگذار می شود.
پیمانکار نیز مسوولیت کامل تامین مالی و اجرایی پروژه را به عهده گرفته و بهره برداری از پروژه از سوی سازمان معینی که برای بازپرداخت هزینه ها و سود تعیین شده است ، انجام می شود. همچنین در قالب قرارداد BOT به دولت اجازه داده شده تا مبلغ 10 میلیارد دلار در زیرساخت ها استفاده کند.
هرچند به نظر می رسد دولت و وزارت نفت به بیع متقابل بیشتر متمایل است ، اما برخی از کارشناسان BOT را بهتر و به صرفه تر می دانند.
عبدالله پورحسینی عضو کمیسیون اقتصادی مجلس ، در توجیه BOT می گوید: در طرحهایی که براساس BOT بهره برداری می شود، هدف این نیست که کارگر خارجی به کار گرفته شود؛ بلکه هدف اصلاح و اجرای ساختار تولید است.
مثلا در کشور منابع کافی برای تامین برق مورد نیاز نداریم. شرکت خارجی از روش BOT نیروگاه احداث می کند و پس از چند سال بهره برداری ، آن را واگذار می کند و به این طریق با وجود محدودیت منابع مالی زیرساخت های مناسبی به دست می آوریم.
اما علی رغم توجیهات اقتصادی که برای روش BOT ذکر می کنند، روشی که در ایران بشدت مورد استقبال قرار گرفته ، همان بیع متقابل است.
یعنی مثلا شرکت شل در قشم سرمایه گذاری کرده و سکوهای نفتی نوروز و سروش را ساخته است و در ازای سرمایه گذاری ساخت این سکوها حق استفاده از منابع نفتی این دو میدان را به مدت 8 سال دارد.
هرچند با یک نگاه کلی ، این روش ، روش عادلانه و منطقی ای به نظر نمی آید، اما به عقیده برخی از کارشناسان کم خطرترین روش سرمایه گذاری خارجی محسوب می شود و در ضمن هیچ تعهدی هم برای دولت ایجاد نمی کند.
هرچند در بحث ایجاد تعهد برای دولت اختلاف نظر وجود دارد و برخی از صاحبنظران بیع متقابل را جزو دیون و بدهی های دولت می دانند، اما خود دولت این نظر را رد می کند. محمد ستاری فر، رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی تاکید می کند که قراردادهای بیع متقابل به هیچ وجه جزو تعهدات دولت محسوب نمی شود.
بنا به گفته مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران ، طی 6 سال گذشته ، 26 میلیارد دلار از طریق بیع متقابل و 12میلیارد دلار نیز توسط خود شرکت ملی نفت در بخش نفت و گاز سرمایه گذاری شده که تاکنون بیش از 4 میلیارد دلار از این ارقام بازپرداخت شده است.
بیش از 60 درصد از این میزان در میادین مشترک و بیش از 18 میلیارد دلار از 26 میلیارد دلار قراردادهای بیع متقابل در بخش گاز سرمایه گذاری شده است.
همچنین تاکنون در مورد 18 طرح بخش نفت و گاز، قرارداد بیع متقابل یا فاینانس منعقد شده به ارزش 17 میلیارد و 379 میلیون دلار است.
بیشترین میزان سرمایه گذاری در قراردادهای بیع متقابل مربوط به طرح توسعه فاز 4 و 5 میدان گازی پارس جنوبی با 2 هزار و 360 میلیون دلار سرمایه گذاری است.
این قرارداد در سال 1379 با شرکت آجیپ و پتروپارس منعقد شده و طبق قرارداد منعقد شده ، این سرمایه گذاری در مدت 5 سال انجام می گیرد و مدت بازپرداخت سود و اصل سرمایه 8 سال خواهد بود.
قرارداد دیگر فازهای 9 و 10 میدان گازی پارس جنوبی از طریق فاینانس است. پیمانکار این قرارداد شرکتهای ال جی ، اوپک و تاسیسات دریایی است.
مبلغ سرمایه گذاری 2 هزار میلیارد دلار، مدت سرمایه گذاری 5 سال و مدت بازپرداخت 16 سال تعیین شده است.
شرکت توتال فرانسه ، قرارداد طرح توسعه میدانهای سیری «آ» و «یی» به مبلغ 610 میلیون دلار، توسعه فازهای 2و 3 پارس جنوبی به مبلغ 2 هزار و 12 میلیون دلار، توسعه میدان بلال با همکاری یوولی به میزان 169 میلیون دلار و توسعه میدان درود با مشارکت آجیپ ایتالیا به مبلغ 540میلیون دلار را منعقد کرده است.
شرکت پتروپارس از ایران توسعه فاز یک پارس جنوبی به مبلغ 730 میلیون دلار، توسعه فازهای 4 و 5 با مشارکت آجیپ ایتالیا به مبلغ 2 هزار و 360 و توسعه فازهای 6 و 8 پارس جنوبی به مبلغ 2 هزار و 127 میلیون دلار را در دست کار دارد.

شیوه های راهگشا

با وجود انتقالات زیادی که در مورد قراردادهای بیع متقابل وجود دارد، دولتمردان ایران همچنان بر عقد قراردادهای بیع متقابل و حتی فاینانس تمایل نشان می دهند.
وزیر نفت در پیشگفتار کتاب «نفت و توسعه» می نویسد: برای حفظ سهم تولید ایران باید از شیوه های راهگشا چون بیع متقابل بهره گرفت ؛ علاوه بر این باید به ارتقای سطح فعالیت شرکتهای پیمانکار و مشاوره ای ایرانی برای سهیم شدن هر چه بیشتر در سرمایه گذاری های نفت و گاز اقدام کرد.
شاید با همین استدلال و آینده نگری است که مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران امیدوار است تا سال 2020، بالغ بر 50 میلیارد دلار در بخش نفت ایران سرمایه گذاری شود. اصرار بر استفاده از بیع متقابل تا حدی است که دولتمردان به نقد جدی سایر روشها می پردازند.
به عقیده معاون وزیر اقتصاد و دارایی ، فاینانس شیوه درستی در تامین منابع مالی نیست.
محمد خزایی معتقد است فاینانس در سطح جهان اولویت دار نیست ؛ چرا که وقتی پروژه ای از این طریق تامین اعتبار می شود تمام ریسک های آن پروژه اعم از موفقیت و هزینه ها را خود فاینانس کننده می پردازد و فاینانس گر بدون آن که اصلا شریک باشد، همه سود آن را می برد و ریسک سیاسی و تجاری آن برای ما باقی می ماند.
بنا به گفته وی ، بیع متقابل شیوه نسبتا مناسب تری برای تامین اعتبار پروژه است و در این حالت ما در مقابل ریسکهای سیاسی سرمایه را تضمین می کنیم ؛ اما ریسکهای اقتصادی به عهده خود سرمایه گذار است.
محمد معزی می گوید: وقتی بخش خارجی خود سرمایه گذار باشد، مدیریت را بهبود می بخشد و استانداردهای کار را افزایش و کیفیت را ارتقا می دهد.
وی بیع متقابل را حد وسط فاینانس و سرمایه گذاری مستقیم می داند و می گوید: به دلیل همین میانه بودن بیع متقابل است که ما آن را شیوه نسبتا مناسب و به صرفه تری می دانیم.
نفت را باید به بهترین ، به صرفه ترین و منطقی ترین شیوه ها فروخت. قطعا فرزندانمان در آینده درباره عملکرد امروز ما در مورد سرمایه ای که سهم آنها هم هست ، قضاوت خواهند کرد.
باید کاری کرد که در دادگاه آیندگان آن محکوم نباشیم.